เงินตึงแล้วเลื่อนจัดการเรื่องเงิน: งานติดตามพบความสัมพันธ์สองทาง

ผมเคยมีช่วงหนึ่งที่การเงินตึงมือ แล้วสิ่งที่ทำคือ... ไม่เปิดแอปธนาคารดูยอดเงินเลยหลายวัน ทั้งที่รู้ดีว่าควรเช็คบ่อยๆ เพื่อวางแผน แต่ในใจกลับรู้สึกว่าถ้าไม่เปิดดู อย่างน้อยก็ยังไม่ต้องเผชิญกับตัวเลขที่น่ากลัว เป็นความรู้สึกแปลกๆ ที่รู้อยู่แก่ใจว่าไม่มีเหตุผล แต่ก็ห้ามตัวเองไม่ได้อยู่ดี พอมาลองคุยกับเพื่อนหลายคนก็พบว่าไม่ได้เป็นแค่ผมคนเดียวที่ทำแบบนี้

ผมเลยไปหาว่างานวิจัยด้านจิตวิทยาการเงินอธิบายพฤติกรรมนี้ไว้อย่างไรบ้าง พบว่ามีชื่อเรียกอยู่แล้วคือ "financial avoidance" หรือที่รู้จักกันในชื่อ "ostrich effect" (พฤติกรรมแบบนกกระจอกเทศที่ซุกหัวในทราย) และมีงานวิจัยหลายชิ้นในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาที่ศึกษาว่ามันเกิดจากอะไร ทำไมมันถึงยิ่งทำให้สถานการณ์แย่ลง และมีอะไรที่ช่วยได้บ้าง

ยิ่งเงินขาดแคลน ยิ่งหลีกเลี่ยงเรื่องเงินมากขึ้นเรื่อยๆ

Leon Hilbert, Marret Noordewier และ Wilco van Dijk ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "The Prospective Associations between Financial Scarcity and Financial Avoidance" ตีพิมพ์ใน *Journal of Economic Psychology* ปี 2022 (เล่ม 88 บทความเลขที่ 102459, DOI 10.1016/j.joep.2021.102459)

ก่อนหน้างานนี้ นักวิจัยส่วนใหญ่ทราบแค่ว่าภาวะขาดแคลนเงินกับพฤติกรรมหลีกเลี่ยงเรื่องการเงินมักเกิดขึ้นพร้อมกัน แต่ยังไม่ชัดเจนว่าตัวไหนเป็นเหตุตัวไหนเป็นผล ทีมวิจัยจึงใช้ข้อมูลแผงระยะยาว (panel data) ติดตามกลุ่มตัวอย่างเดิมซ้ำเป็นระยะเวลานานถึง 22 เดือน เพื่อดูทิศทางความสัมพันธ์ข้ามเวลา ผลลัพธ์ที่ได้ชัดเจนว่าภาวะขาดแคลนเงินทำนายการเพิ่มขึ้นของพฤติกรรมหลีกเลี่ยงเรื่องการเงินในอนาคตได้จริง และในทิศทางกลับกัน พฤติกรรมหลีกเลี่ยงเรื่องการเงินก็ทำนายภาวะขาดแคลนเงินที่เพิ่มขึ้นในอนาคตด้วยเช่นกัน เป็นความสัมพันธ์ตามลำดับเวลาในทั้งสองทิศทาง แต่แบบจำลองสังเกตการณ์ยังไม่ยืนยันเหตุและผล สอดคล้องกับแนวคิด "กับดักความยากจน" (poverty trap) พฤติกรรมหลีกเลี่ยงนี้แสดงออกได้หลายรูปแบบ ทั้งการหลีกเลี่ยงข้อมูล (เช่น ไม่เปิดดูยอดเงิน) การหลีกเลี่ยงการตัดสินใจ การไม่ลงมือทำอะไรเลย และการผัดวันประกันพรุ่งเรื่องการเงิน

ผมคิดว่าข้อค้นพบนี้อธิบายความรู้สึกของผมได้ตรงมาก เพราะมันชี้ว่ายิ่งสถานะการเงินแย่ลง คนก็ยิ่งมีแนวโน้มหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้ากับมันมากขึ้น ซึ่งเป็นวงจรที่อันตราย เพราะการหลีกเลี่ยงอาจทำให้จัดการปัญหาได้ยากขึ้น แต่ข้อมูลติดตามนี้ยังไม่พิสูจน์เหตุและผล คำถามที่ตามมาคือ พฤติกรรม "หลีกเลี่ยง" นี้ มันคือการหลบสายตาไม่มองข้อมูล หรือเป็นการหลบการลงมือทำกันแน่

เราไม่ได้หลบสายตา แต่เราหลบการลงมือทำ

Leon Hilbert, Marret Noordewier, Lisa Seck และ Wilco van Dijk ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "Financial Scarcity and Financial Avoidance: An Eye-tracking and Behavioral Experiment" ตีพิมพ์ใน *Psychological Research* ปี 2024 (เล่ม 88 ฉบับ 8 หน้า 2211-2220, DOI 10.1007/s00426-024-02019-7)

ทีมวิจัยชุดเดิมทำการทดลองในห้องปฏิบัติการ ให้ผู้เข้าร่วมบริหารการเงินของครัวเรือนสมมติผ่านหลายรอบ โดยจัดให้บางคนอยู่ในสถานการณ์การเงินขาดแคลน บางคนอยู่ในสถานการณ์การเงินเพียงพอ แล้วส่งใบแจ้งค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมให้ในแต่ละรอบ พร้อมใช้เครื่องติดตามการเคลื่อนไหวของดวงตา (eye-tracker) วัดว่าผู้เข้าร่วมหลีกเลี่ยงการมองใบแจ้งค่าใช้จ่ายหรือไม่ ผลลัพธ์ที่ได้กลับพลิกความคาดหมาย คือไม่พบความแตกต่างในการหลีกเลี่ยงการมองระหว่างสองกลุ่มเลย ทั้งเวลาที่ใช้ก่อนมองใบแจ้งครั้งแรก (p=.715) และสัดส่วนเวลาที่ใช้มองใบแจ้ง (p=.382) แต่ในทางพฤติกรรมกลับต่างกันชัดเจนมาก คือกลุ่มที่ขาดแคลนเงินเลื่อนการจ่ายเงินออกไปเฉลี่ย 2.84 ครั้ง เทียบกับ 0.42 ครั้งในกลุ่มที่มีเงินเพียงพอ ซึ่งต่างกันเกือบ 7 เท่า ทีมวิจัยตีความว่าเพราะการเลื่อนจ่ายในการทดลองนี้ไม่มีต้นทุนจริง ผู้เข้าร่วมจึงอาจรู้สึกว่าควบคุมสถานการณ์ได้ ไม่จำเป็นต้องหลบสายตาจากข้อมูล แต่เลือกที่จะเลื่อนการลงมือทำแทน

ผมคิดว่างานนี้ให้ข้อคิดที่ลึกซึ้งมาก เพราะมันบอกว่าการหลีกเลี่ยงเรื่องการเงินอาจไม่ได้เกิดจาก "ไม่กล้ามอง" เสมอไปอย่างที่ชื่อ ostrich effect สื่อความหมาย แต่อาจเป็นการเลื่อนการตัดสินใจและการลงมือทำต่างหาก ซึ่งเป็นกับดักที่แนบเนียนกว่า เพราะเราอาจจะดูยอดเงินอยู่บ้าง แต่ก็ยังไม่ลงมือจัดการอยู่ดี คำถามที่ตามมาคือ ความกังวลเรื่องเงินแบบนี้ส่งผลกระทบต่อสุขภาพจิตของใครหนักที่สุด

ความกังวลเรื่องเงินทำร้ายใจใครมากที่สุด

Soomin Ryu และ Lu Fan ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "The Relationship between Financial Worries and Psychological Distress among U.S. Adults" ตีพิมพ์ใน *Journal of Family and Economic Issues* ปี 2023 (เล่ม 44 ฉบับ 1 หน้า 16-33, DOI 10.1007/s10834-022-09820-9)

ทีมวิจัยวิเคราะห์ข้อมูลผู้ใหญ่ในสหรัฐฯ เพื่อดูว่าความกังวลเรื่องการเงินสัมพันธ์กับความทุกข์ใจทางจิตใจมากน้อยแค่ไหน และแตกต่างกันอย่างไรในกลุ่มประชากรต่างๆ ผลลัพธ์ยืนยันว่ายิ่งกังวลเรื่องการเงินมาก ความทุกข์ใจทางจิตใจยิ่งสูงตามไปด้วยอย่างชัดเจน แต่ความสัมพันธ์นี้ไม่ได้เท่ากันในทุกกลุ่ม โดยพบว่าแน่นหนากว่าอย่างมีนัยสำคัญในกลุ่มคนโสด คนตกงาน คนรายได้น้อย และคนที่เช่าที่อยู่อาศัย เมื่อเทียบกับคนที่แต่งงานแล้ว มีงานทำ รายได้สูง หรือเป็นเจ้าของบ้าน สะท้อนว่าคนที่มีทรัพยากรทางสังคมและเศรษฐกิจรองรับน้อยกว่า มักได้รับผลกระทบทางจิตใจจากความกังวลเรื่องเงินหนักกว่าคนที่มีทรัพยากรรองรับมากกว่า แม้จะกังวลในระดับเดียวกันก็ตาม

ผมคิดว่างานนี้สำคัญเพราะมันชี้ว่าความกังวลเรื่องเงินไม่ได้ส่งผลกระทบเท่ากันกับทุกคน คนที่ขาดตาข่ายรองรับทางสังคมยิ่งเปราะบางกว่า ซึ่งอาจอธิบายได้ว่าทำไมบางคนถึงดูรับมือกับความกังวลเรื่องเงินได้ดีกว่าคนอื่น ทั้งที่สถานะการเงินอาจไม่ต่างกันมากนัก คำถามที่ตามมาคือ ความกังวลเรื่องเงินที่ว่านี้ ต่างจากความกังวลเรื่องตัวเลข/คณิตศาสตร์ทั่วไปอย่างไร และตัวไหนที่ส่งผลต่อพฤติกรรมทางการเงินมากกว่ากัน

ความกังวลเรื่องเงินสัมพันธ์กับพฤติกรรมการจัดการเงินอย่างไร

Ziqiang Xin, Huiwen Xiao และ Gege Lin ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "Math Anxiety and Financial Anxiety Predicting Individuals' Financial Management Behavior" ตีพิมพ์ใน *Depression and Anxiety* ปี 2023 (เล่ม 2023 บทความเลขที่ 3131631, DOI 10.1155/2023/3131631)

หลายคนอาจคิดว่าคนที่ไม่เก่งคณิตศาสตร์คือกลุ่มที่จัดการเงินได้แย่ที่สุด แต่ทีมวิจัยนี้พบว่าเรื่องซับซ้อนกว่านั้น พวกเขาศึกษาว่าความวิตกกังวลเรื่องคณิตศาสตร์ (math anxiety) และความวิตกกังวลเรื่องการเงิน (financial anxiety) ตัวไหนส่งผลต่อพฤติกรรมการจัดการเงินโดยตรงมากกว่ากัน ผลการวิเคราะห์เส้นทางความสัมพันธ์พบว่าความวิตกกังวลเรื่องการเงินสัมพันธ์โดยตรงในแบบจำลองกับพฤติกรรมการจัดการเงินที่รายงานว่าแย่ลง ในขณะที่ความวิตกกังวลเรื่องคณิตศาสตร์ส่งผลทางอ้อมผ่านความวิตกกังวลเรื่องการเงินเป็นหลัก กล่าวคือความวิตกกังวลเรื่องคณิตศาสตร์อาจ "ลาม" มาเป็นความวิตกกังวลเรื่องการเงินได้ แต่ตัวแปรที่สัมพันธ์ใกล้ชิดกับพฤติกรรมในข้อมูลสำรวจนี้คือความวิตกกังวลเรื่องการเงิน แต่ไม่ยืนยันเหตุและผล

ผมคิดว่างานนี้ให้มุมมองที่เป็นประโยชน์มาก เพราะมันบอกว่าการแก้ปัญหาที่ตรงจุดควรมุ่งจัดการความวิตกกังวลเรื่องการเงินโดยตรง ไม่ใช่แค่ไปฝึกทักษะคณิตศาสตร์เพิ่มเติมเพียงอย่างเดียว แม้ทักษะคณิตศาสตร์จะช่วยได้บ้างก็ตาม คำถามที่ตามมาคือ แล้วความรู้ทางการเงิน (financial literacy) แบบทั่วไปที่หลายคนพูดถึงกัน เพียงพอที่จะแก้ปัญหานี้ได้หรือไม่

ทำไมความรู้ทางการเงินอย่างเดียวไม่พอ

Andie Storozuk และ Erin Maloney ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "What's Math Got to Do with It? Establishing Nuanced Relations between Math Anxiety, Financial Anxiety, and Financial Literacy" ตีพิมพ์ใน *Journal of Risk and Financial Management* ปี 2023 (เล่ม 16 ฉบับ 4 บทความเลขที่ 238, DOI 10.3390/jrfm16040238)

ทีมวิจัยสำรวจผู้ใหญ่ชาวแคนาดา 241 คน โดยแยกความรู้ทางการเงินออกเป็นองค์ประกอบย่อยหลายส่วน ทั้งความรู้เชิงคำนวณ (ที่ต้องใช้ทักษะตัวเลข) ความรู้เชิงแนวคิด (ที่ไม่ต้องคำนวณ) ความมั่นใจทางการเงิน และพฤติกรรมทางการเงินจริง ผลลัพธ์พบว่าความวิตกกังวลเรื่องคณิตศาสตร์สัมพันธ์ทางลบกับความรู้ทางการเงินเฉพาะส่วนที่ต้องใช้การคำนวณเท่านั้น แต่ไม่สัมพันธ์กับความรู้เชิงแนวคิด ความมั่นใจ หรือพฤติกรรมทางการเงินโดยตรง สิ่งที่ทีมวิจัยเน้นย้ำคือเมื่อมองความรู้ทางการเงินแบบองค์รวม ความวิตกกังวลเรื่องการเงินกลับมีความสำคัญมากกว่าที่เคยคิดกันไว้ ไม่ใช่แค่ตัวความรู้เพียงอย่างเดียวที่กำหนดว่าคนจะจัดการเงินได้ดีหรือไม่

ผมคิดว่างานนี้ปิดท้ายได้ตรงประเด็นมาก เพราะมันชี้ว่าการให้ความรู้ทางการเงินเพิ่มเติมอย่างเดียวอาจไม่พอ ถ้าไม่ได้จัดการความวิตกกังวลที่อยู่เบื้องหลังไปพร้อมกันด้วย เพราะต่อให้มีความรู้มากแค่ไหน ถ้ายังกังวลจนไม่กล้าลงมือทำ ความรู้นั้นก็อาจไม่ถูกนำมาใช้จริง

กรอบดู–ทำ–รู้–ผ่อน

หลักฐานทั้ง 5 ชิ้นข้างต้นตอบคำถามคนละมุม แต่พอต้องออกจากวงจรหลีกเลี่ยงเรื่องการเงินจริงๆ หลายคนไม่รู้จะเริ่มตรงไหนก่อนนอกจากบังคับใจตัวเองเปิดแอปดู เราสังเคราะห์เป็นลำดับขั้นตอนเดียว ดู–ทำ–รู้–ผ่อน ที่ร้อยหลักฐานทั้ง 5 ชิ้นเข้าด้วยกันเป็นกระบวนการที่ทำซ้ำได้ กรอบนี้เป็นเครื่องมือประยุกต์ของบทความ ไม่ใช่แบบจำลองทางจิตวิทยาการเงินที่ผ่านการทดสอบทางวิชาการแยกต่างหาก

1. ดู — ฝืนใจเปิดดูยอดเงินหรือใบแจ้งหนี้ตามกำหนดเวลาที่ตั้งไว้ แม้ใจจะต้านแค่ไหนก็ตาม

เพราะ Hilbert, Noordewier & van Dijk (2022) พบว่าภาวะขาดแคลนเงินกับพฤติกรรมหลีกเลี่ยงทำนายกันและกันเป็นวงจรที่หมุนเสริม ยิ่งเลี่ยงนานยิ่งจัดการยากขึ้น การดูข้อมูลสม่ำเสมอคือจุดเริ่มต้นที่หยุดวงจรนี้ได้

2. ทำ — อย่าหยุดแค่ดู ให้ตามด้วยการตัดสินใจหรือลงมือทำอย่างน้อยหนึ่งอย่างทุกครั้ง

เพราะ Hilbert และคณะ (2024) พบว่าคนที่ขาดแคลนเงินไม่ได้หลบสายตาจากใบแจ้งหนี้มากกว่าคนทั่วไป แต่จำนวนครั้งเฉลี่ยที่เลือกเลื่อนจ่ายในเกมจำลองสูงกว่าราว 6.8 เท่า โดยไม่มีต้นทุนการเลื่อนจ่าย จุดที่หลบจริงคือการลงมือทำ ไม่ใช่การมองเห็น

3. รู้ — รู้ตัวว่าตัวเองอยู่ในกลุ่มเปราะบางเป็นพิเศษหรือเปล่า

เพราะ Ryu & Fan (2023) พบว่าคนโสด คนตกงาน รายได้น้อย และคนเช่าที่อยู่อาศัย ได้รับผลกระทบทางจิตใจจากความกังวลเรื่องเงินหนักกว่าคนที่มีทรัพยากรรองรับมากกว่า การรู้ตัวว่าอยู่ในกลุ่มนี้ช่วยให้มองหาความช่วยเหลือเพิ่มเติมได้เร็วขึ้น แทนที่จะแบกรับคนเดียว

4. ผ่อน — จัดการความวิตกกังวลเรื่องเงินโดยตรง ไม่ใช่หวังพึ่งความรู้ทางการเงินอย่างเดียว

เพราะ Xin, Xiao & Lin (2023) พบว่าความวิตกกังวลเรื่องการเงินโดยตรงต่างหากที่ทำร้ายพฤติกรรมทางการเงิน และ Storozuk & Maloney (2023) พบว่าความรู้ทางการเงินอย่างเดียวไม่ได้แก้ปัญหาถ้าความวิตกกังวลยังไม่ถูกจัดการไปพร้อมกัน

ลำดับนี้ไม่ได้แปลว่าทุกคนต้องทำครบ 4 ขั้นตอนทุกรอบ แต่ช่วยให้ตระหนักว่าการหลุดจากวงจรหลีกเลี่ยงเรื่องการเงินต้องอาศัยทั้งการเผชิญข้อมูล การลงมือทำต่อ และการดูแลใจตัวเองไปพร้อมกัน ไม่ใช่แค่ฝืนเปิดแอปดูยอดเงินอย่างเดียว

กรณีจำลอง: ต้นกับแอปธนาคารที่ไม่กล้าเปิด

ลองนึกถึง "ต้น" ช่างภาพฟรีแลนซ์ที่อยู่คนเดียวและเช่าคอนโด ช่วงที่งานเข้าน้อยลงต่อเนื่องหลายเดือน ต้นเริ่มไม่กล้าเปิดแอปธนาคารดูยอดเงินเลย ปล่อยให้การแจ้งเตือนบิลค้างอยู่ในมือถือโดยไม่เปิดอ่าน ทั้งที่รู้ดีว่าควรวางแผนตั้งแต่เนิ่นๆ

ต้นเริ่มจากขั้น ดู ฝืนใจเปิดแอปธนาคารดูยอดเงินทุกเช้าวันจันทร์ตามเวลาที่ตั้งไว้ แทนที่จะรอให้ใจพร้อมซึ่งไม่เคยพร้อมสักที จากนั้นต้นฝึก ทำ ต่อทันทีหลังดูยอด ด้วยการโอนจ่ายบิลที่ค้างอย่างน้อยหนึ่งรายการทุกครั้งที่เปิดดู แทนที่จะดูเฉยๆ แล้ววางมือถือลงเหมือนเดิม ต่อมาต้น รู้ ตัวว่าการอยู่คนเดียวและไม่มีคู่ครองช่วยแบ่งเบา ทำให้ตัวเองเปราะบางกว่าเพื่อนที่แต่งงานแล้วในสถานการณ์คล้ายกัน จึงลองปรึกษาพี่สาวเรื่องแผนการเงินแทนที่จะแบกรับคนเดียว และสุดท้ายต้นหัดฝึก ผ่อน คลายความวิตกกังวลด้วยการเขียนบันทึกสั้นๆ ทุกครั้งที่รู้สึกใจหวิวเรื่องเงิน แทนที่จะหาความรู้เรื่องการลงทุนเพิ่มเพียงอย่างเดียวโดยไม่แตะความรู้สึกข้างในเลย

ผ่านไปหนึ่งเดือน ต้นพบว่าตัวเองเปิดแอปธนาคารได้โดยไม่ใจสั่นเหมือนก่อน และเริ่มเห็นภาพรวมการเงินชัดขึ้นจนวางแผนงานเดือนถัดไปได้ กรณีนี้เป็น สถานการณ์จำลองเพื่อสาธิตวิธีคิด ไม่ใช่ผลการทดลองจริงหรือคนจริง

ลองเอาไปปรับใช้ดู

1. ถ้าสังเกตว่าตัวเองเริ่มไม่กล้าเปิดดูยอดเงินช่วงที่การเงินตึง ลองหาวิธีดูข้อมูลทีละน้อยที่รับไหว Hilbert, Noordewier, & van Dijk (2022) พบว่าความขาดแคลนและการหลีกเลี่ยงทำนายกันตามลำดับเวลาในข้อมูลสำรวจ แต่ยังไม่พิสูจน์ว่าการเปลี่ยนพฤติกรรมนี้จะทำให้สถานะการเงินดีขึ้น 2. อย่าพอใจแค่ว่า "เปิดแอปดูยอดเงินแล้ว" แต่ให้เช็คด้วยว่าได้ลงมือจัดการจริงหรือเปล่า เพราะ Hilbert และคณะ (2024) พบว่าคนอาจไม่ได้หลบการมองข้อมูล แต่หลบการตัดสินใจและลงมือทำต่างหาก การดูยอดเงินอย่างเดียวโดยไม่ตามด้วยการวางแผนจึงอาจไม่พอ 3. ถ้าอยู่คนเดียว ตกงาน รายได้น้อย หรือเช่าที่อยู่อาศัย ให้ระวังผลกระทบทางจิตใจจากความกังวลเรื่องเงินเป็นพิเศษ เพราะ Ryu & Fan (2023) พบว่ากลุ่มนี้ได้รับผลกระทบทางจิตใจจากความกังวลเรื่องเงินหนักกว่ากลุ่มที่มีทรัพยากรรองรับมากกว่า 4. ถ้ารู้สึกกังวลเรื่องเงินมาก อย่าคิดว่าแค่ไปเรียนรู้เรื่องการเงินเพิ่มจะแก้ปัญหาได้ทั้งหมด เพราะ Xin, Xiao, & Lin (2023) พบว่าความวิตกกังวลเรื่องการเงินโดยตรงต่างหากที่ทำร้ายพฤติกรรมทางการเงิน การจัดการความวิตกกังวลจึงสำคัญไม่แพ้การหาความรู้ 5. มองความรู้ทางการเงินอย่างองค์รวม ไม่ใช่แค่ทักษะคำนวณ เพราะ Storozuk & Maloney (2023) พบว่าความวิตกกังวลเรื่องการเงินเกี่ยวข้องกับความรู้ทางการเงินโดยรวมมากกว่าที่เคยเข้าใจ การพัฒนาความมั่นใจและลดความวิตกกังวลจึงสำคัญพอๆ กับการหาความรู้เพิ่ม