ทำไมยิ่งมีคนเห็นเหตุการณ์ฉุกเฉินมากเท่าไหร่ ยิ่งไม่มีใครช่วย — จริงหรือ

จุดกำเนิดทฤษฎี: ห้องทดลองควันไฟของ Latané & Darley

จุดเริ่มต้นของทฤษฎี bystander effect มาจากคดีฆาตกรรม Kitty Genovese ในนิวยอร์กปี 1964 ซึ่งรายงานข่าวในตอนนั้นระบุว่ามีพยาน 38 คนเห็นเหตุการณ์แต่ไม่มีใครเข้าช่วยหรือแจ้งตำรวจเลย แต่งานตรวจสอบย้อนหลังในภายหลัง (โดยเฉพาะบทความปี 2007 ใน American Psychologist และการตรวจสอบของสื่อเองในปี 2016) พบว่าเรื่องราวถูกสื่อรายงานเกินจริงไปมาก จำนวนพยานจริงน้อยกว่า 38 คนมาก มีคนโทรแจ้งตำรวจอย่างน้อยหนึ่งครั้งระหว่างเกิดเหตุ และพยานหลายคนก็ได้ยินแต่ไม่ได้เห็นเหตุการณ์ทั้งหมดด้วยตาตัวเอง เหตุการณ์นี้ (ในเวอร์ชันที่ยังไม่ถูกตรวจสอบ) จุดประกายให้ Bibb Latané และ John M. Darley ทำการทดลองอย่างเป็นระบบ ในงานชื่อ "Group Inhibition of Bystander Intervention in Emergencies" ตีพิมพ์ใน *Journal of Personality and Social Psychology* ปี 1968 (เล่ม 10 ฉบับ 3 หน้า 215-221)

การทดลองให้นักศึกษาชายนั่งกรอกแบบสอบถามอยู่ในห้อง โดยแบ่งเป็น 3 เงื่อนไข คือ อยู่คนเดียว, อยู่กับคนอื่นอีก 2 คนที่เป็นนักศึกษาจริงเหมือนกัน (ไม่รู้ตัวว่าเป็นการทดลอง), และอยู่กับคนแสดง (confederate) 2 คนที่ถูกสั่งให้นิ่งเฉยไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้น จากนั้นนักวิจัยจะปล่อยควันเข้ามาทางช่องระบายอากาศเพื่อจำลองสถานการณ์ฉุกเฉิน แล้ววัดว่าผู้เข้าร่วมจะออกไปแจ้งเหตุหรือไม่ ภายในเวลา 6 นาที

ผลลัพธ์คือ ผู้เข้าร่วมที่อยู่คนเดียวออกไปแจ้งเหตุถึง 75% ของกรณี ผู้เข้าร่วมที่อยู่ในกลุ่ม 3 คนที่เป็นนักศึกษาจริงทั้งหมดแจ้งเหตุเพียง 38% และผู้เข้าร่วมที่อยู่กับคนแสดงที่นิ่งเฉยแจ้งเหตุเพียง 10% เท่านั้น เมื่อสัมภาษณ์ภายหลัง ผู้เข้าร่วมส่วนใหญ่ไม่ได้ตีความว่าตัวเอง "เพิกเฉย" แต่มองว่าเมื่อเห็นคนอื่นไม่ตอบสนอง ก็ตีความสถานการณ์ใหม่ว่าอาจไม่ใช่เรื่องอันตรายจริง (pluralistic ignorance) ผสมกับความรู้สึกว่าความรับผิดชอบถูกกระจายออกไปเมื่อมีคนอื่นอยู่ด้วย (diffusion of responsibility) งานชิ้นนี้กลายเป็นจุดกำเนิดของคำว่า bystander effect ที่ถูกอ้างอิงในหนังสือเรียนจิตวิทยาแทบทุกเล่มนับแต่นั้นมา

ทบทวนครึ่งศตวรรษ: เมื่อไหร่ bystander effect ถึง "หายไป"

หลังจากงานของ Latané & Darley มีการทดลองเรื่อง bystander effect ตามมาอีกหลายร้อยชิ้นตลอด 40 กว่าปี Peter Fischer และทีมวิจัยจึงรวบรวมหลักฐานทั้งหมดมาวิเคราะห์อภิมานอย่างเป็นระบบในงานชื่อ "The Bystander-Effect: A Meta-Analytic Review on Bystander Intervention in Dangerous and Non-Dangerous Emergencies" ตีพิมพ์ใน *Psychological Bulletin* ปี 2011 (เล่ม 137 ฉบับ 4 หน้า 517-537) โดยรวบรวมผลขนาดเอฟเฟกต์ (effect size) จำนวน 105 ค่า จากผู้เข้าร่วมวิจัยรวมกว่า 7,700 คน ครอบคลุมงานวิจัยตั้งแต่ทศวรรษ 1960 ถึงปี 2010

ผลลัพธ์คือ โดยเฉลี่ยแล้ว bystander effect มีอยู่จริงและมีขนาดผลปานกลาง (Hedges' g = -0.35) หมายความว่ายิ่งมีคนอยู่ในเหตุการณ์มาก โอกาสที่คนคนหนึ่งจะเข้าช่วยเหลือก็ยิ่งลดลงโดยเฉลี่ย แต่สิ่งที่สำคัญกว่าตัวเลขเฉลี่ยคือ ปัจจัยที่ทำให้ปรากฏการณ์นี้ "อ่อนลงหรือหายไปเลย" ได้แก่ สถานการณ์ที่อันตรายจริง (ไม่ใช่แค่คลุมเครือแบบในห้องทดลอง), การมีผู้ก่อเหตุอยู่ในที่เกิดเหตุ, และสถานการณ์ที่ผู้เห็นเหตุการณ์สามารถช่วยเหลือกันเองได้ (bystanders เป็นแหล่งสนับสนุนซึ่งกันและกัน แทนที่จะเป็นคู่แข่งด้านความรับผิดชอบ) งานชิ้นนี้จึงเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่บอกว่า bystander effect ไม่ใช่กฎเหล็กที่เกิดขึ้นเสมอ แต่ขึ้นกับบริบทของสถานการณ์อย่างมาก และปูทางให้เกิดคำถามว่า แล้วในสถานการณ์อันตรายจริงบนท้องถนน คนจะช่วยเหลือกันมากน้อยแค่ไหนกันแน่

หลักฐานจากกล้องวงจรปิดจริง: ความสัมพันธ์สำคัญกว่าจำนวนคน

ข้อจำกัดใหญ่ของงานวิจัยเรื่อง bystander effect ในอดีตคือ เกือบทั้งหมดทำในห้องทดลองที่จำลองสถานการณ์ฉุกเฉินแบบไม่มีอันตรายจริง Lasse Suonperä Liebst และทีมวิจัยจึงเปลี่ยนมาใช้ข้อมูลจริงในงานชื่อ "Social Relations and Presence of Others Predict Bystander Intervention: Evidence From Violent Incidents Captured on CCTV" ตีพิมพ์ใน *Aggressive Behavior* ปี 2019 (เล่ม 45 ฉบับ 6 หน้า 598-609) โดยใช้ภาพจากกล้องวงจรปิดในกรุงโคเปนเฮเกน ประเทศเดนมาร์ก ช่วงปี 2010-2012 วิเคราะห์เหตุการณ์ความรุนแรงจริง 81 เหตุการณ์ ครอบคลุมผู้เห็นเหตุการณ์ (bystanders) 764 คน โดยผู้วิจัยที่ผ่านการฝึกฝนดูวิดีโอและบันทึกพฤติกรรมการเข้าช่วยเหลือ พร้อมระบุความสัมพันธ์ทางสังคมระหว่างผู้เห็นเหตุการณ์กับคู่กรณีจากภาษากายและข้อมูลคดีตำรวจ

ผลลัพธ์คือ งานนี้ยืนยัน bystander effect แบบดั้งเดิมอยู่บ้าง คือยิ่งมีผู้เห็นเหตุการณ์มากขึ้น โอกาสที่คนคนหนึ่งจะเข้าช่วยก็ลดลง (Odds Ratio = 0.24) แต่สิ่งที่โดดเด่นกว่านั้นมากคือ ความสัมพันธ์ทางสังคมระหว่างผู้เห็นเหตุการณ์กับคู่กรณี ผู้ที่มีความสัมพันธ์กับคู่กรณี (เช่น เป็นเพื่อนหรือคนรู้จัก) มีโอกาสเข้าช่วยเหลือมากกว่าคนแปลกหน้าถึง 18.71 เท่า ซึ่งมีขนาดผลใหญ่กว่าปัจจัยเรื่องจำนวนคนอย่างมาก งานวิจัยนี้ชี้ว่าในสถานการณ์จริง ปัจจัยเรื่อง "ใครอยู่ตรงนั้น" และ "เรารู้จักใครในเหตุการณ์บ้าง" อาจสำคัญกว่าปัจจัยเรื่องจำนวนคนล้วนๆ ตามที่ทฤษฎีดั้งเดิมเน้นย้ำ

งานวิจัยปี 2020 ที่ท้าทายทฤษฎีดั้งเดิม: ช่วยเหลือกันจริง 9 ใน 10 ครั้ง

Richard Philpot, Lasse Suonperä Liebst, Mark Levine, Wim Bernasco, และ Marie Rosenkrantz Lindegaard ขยายแนวทางการใช้ภาพวงจรปิดไปสู่ระดับข้ามชาติ ในงานชื่อ "Would I Be Helped? Cross-National CCTV Footage Shows That Intervention Is the Norm in Public Conflicts" ตีพิมพ์ใน *American Psychologist* ปี 2020 (เล่ม 75 ฉบับ 1 หน้า 66-75) ซึ่งเป็นวารสารเรือธงอย่างเป็นทางการของสมาคมจิตวิทยาอเมริกัน (APA)

งานวิจัยนี้วิเคราะห์วิดีโอวงจรปิดของเหตุทะเลาะวิวาทหรือความก้าวร้าวในที่สาธารณะจริงจำนวน 219 คลิป จาก 3 เมืองใน 3 ประเทศที่มีบริบททางสังคมต่างกันมาก ได้แก่ อัมสเตอร์ดัม (เนเธอร์แลนด์), เคปทาวน์ (แอฟริกาใต้), และแลงคาสเตอร์ (สหราชอาณาจักร) โดยทีมผู้ช่วยวิจัยที่ผ่านการฝึกฝนดูวิดีโอแล้วลงรหัสพฤติกรรมของผู้เห็นเหตุการณ์ทุกคนในคลิป ว่ามีใครแสดงพฤติกรรมช่วยเหลือหรือไม่ เช่น การเข้าไปห้ามปราม การปลอบใจ การกันตัวคู่กรณีออกจากกัน หรือการเข้าไปช่วยเหลือผู้ที่ตกเป็นเหยื่อโดยตรง

ผลลัพธ์คือ มีผู้เห็นเหตุการณ์เข้าช่วยเหลืออย่างน้อย 1 คนในราว 90% ของเหตุการณ์ทั้งหมด (9 ใน 10 เหตุการณ์) และในแต่ละเหตุการณ์มีผู้เข้าช่วยเหลือเฉลี่ยถึง 3.76 คน โดยผลลัพธ์นี้สอดคล้องกันทั้ง 3 ประเทศแม้จะมีบริบททางสังคมและวัฒนธรรมต่างกันมาก ที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้นคือ ยิ่งมีผู้เห็นเหตุการณ์อยู่ในที่เกิดเหตุมากขึ้น โอกาสที่จะมี "อย่างน้อยหนึ่งคน" เข้าช่วยเหลือกลับยิ่งสูงขึ้น ซึ่งตรงข้ามกับสิ่งที่ทฤษฎี bystander effect ดั้งเดิมทำนายไว้ในระดับปัจเจกบุคคล อย่างไรก็ตาม ผู้วิจัยเองก็ระบุข้อจำกัดไว้ชัดเจนว่า เป็นการศึกษาเชิงสหสัมพันธ์ (correlational) ไม่ใช่การทดลองที่ควบคุมตัวแปรได้ และนิยามของ "การช่วยเหลือ" ที่ใช้ค่อนข้างกว้าง อาจครอบคลุมพฤติกรรมตั้งแต่การเข้าห้ามอย่างจริงจังไปจนถึงท่าทีเล็กๆ น้อยๆ จึงควรตีความตัวเลข 90% นี้ด้วยความระมัดระวัง ไม่ใช่ว่าทฤษฎีดั้งเดิมผิดทั้งหมด แต่เป็นการเสริมมุมมองว่าเมื่อมองในระดับ "อย่างน้อยหนึ่งคนช่วย" แทนที่จะมองที่ปัจเจกบุคคลแต่ละคน ภาพรวมอาจต่างไปจากที่เข้าใจกันมาก่อน

ระดับความอันตรายกระตุ้นให้คนช่วยเหลือมากขึ้น

ทีมวิจัยกลุ่มเดียวกันตั้งคำถามต่อไปว่า แล้วระดับความอันตรายของสถานการณ์ส่งผลต่อการช่วยเหลือหรือไม่ ในงานชื่อ "Does Danger Level Affect Bystander Intervention in Real-Life Conflicts? Evidence From CCTV Footage" นำโดย Marie Rosenkrantz Lindegaard ร่วมกับ Liebst, Philpot, Levine, และ Bernasco ตีพิมพ์ใน *Social Psychological and Personality Science* ปี 2022 (เล่ม 13 ฉบับ 4 หน้า 795-802) โดยใช้ชุดข้อมูลวิดีโอวงจรปิดจากอัมสเตอร์ดัม, เคปทาวน์, และแลงคาสเตอร์ชุดเดียวกับงานปี 2020 มาลงรหัสระดับความก้าวร้าวอย่างละเอียดเป็น 3 ระดับ คือ การแสดงท่าทีข่มขู่โดยไม่ปะทะร่างกาย, การปะทะร่างกาย (ชกต่อย เตะ), และความรุนแรงระดับสูง (มีอาวุธหรือทำร้ายขณะคู่กรณีล้มอยู่กับพื้น)

ผลลัพธ์คือ ผู้เห็นเหตุการณ์มีแนวโน้มเข้าช่วยเหลือมากกว่าเดิมถึง 19 เท่า เมื่อมีการแสดงความก้าวร้าวเกิดขึ้นจริง เทียบกับตอนที่ยังไม่มีความก้าวร้าวปรากฏ แต่ที่น่าสนใจคือ เมื่อความรุนแรงทวีความรุนแรงขึ้นไปอีก (จากท่าทีข่มขู่ไปสู่การปะทะร่างกายหรือความรุนแรงระดับสูง) กลับไม่ได้ทำให้โอกาสในการช่วยเหลือเพิ่มขึ้นตามไปด้วย นอกจากนี้ยังพบว่าเพศของผู้เห็นเหตุการณ์และจำนวนคนที่อยู่ในที่เกิดเหตุไม่ได้ทำให้ผลของ "ระดับความอันตราย" นี้เปลี่ยนแปลงไปอย่างมีนัยสำคัญ งานวิจัยนี้ตอกย้ำข้อค้นพบจาก Fischer et al. (2011) ว่าความอันตรายที่ชัดเจนเป็นตัวกระตุ้นสำคัญที่ทำให้คนลงมือช่วยเหลือ มากกว่าจะเป็นตัวยับยั้ง และช่วยอธิบายว่าทำไมตัวเลข "9 ใน 10" จากงานปี 2020 ถึงสูงกว่าที่ทฤษฎีในห้องทดลองเคยทำนายไว้มาก เพราะสถานการณ์บนถนนจริงมักมีสัญญาณอันตรายที่ชัดเจนกว่าสถานการณ์คลุมเครือแบบควันไฟในห้องทดลอง

กรอบชี้–ชัด–ลง–ผูก

เพื่อแปลงงานวิจัยทั้งห้าชิ้นเป็นสิ่งที่ทำได้จริงทั้งในฐานะผู้ต้องการความช่วยเหลือและผู้เห็นเหตุการณ์ เราสังเคราะห์เป็นกรอบ ชี้–ชัด–ลง–ผูก กรอบนี้เป็นเครื่องมือประยุกต์ของบทความ ไม่ใช่แนวทางความปลอดภัยที่ผ่านการรับรองอย่างเป็นทางการ

1. ชี้ — ชี้ตัวคนใดคนหนึ่งเมื่อขอความช่วยเหลือ

ตามที่ Fischer et al. (2011) และ Liebst et al. (2019) ชี้ตรงกันว่าการกระจายความรับผิดชอบเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้คนไม่ช่วย หากตกอยู่ในเหตุฉุกเฉิน ให้ชี้และพูดกับคนใดคนหนึ่งโดยตรง เช่น "คุณเสื้อแดง ช่วยโทรแจ้งตำรวจให้หน่อย" แทนการตะโกนขอความช่วยเหลือแบบกว้างๆ

2. ชัด — ทำให้สัญญาณอันตรายชัดเจนไม่คลุมเครือ

ตามที่ Latané & Darley (1968) พบว่าความนิ่งเฉยของคนอื่นมักมาจากความคลุมเครือของสถานการณ์ ไม่ใช่ความไม่แคร์ และ Lindegaard et al. (2022) พบว่าความอันตรายที่ชัดเจนกระตุ้นให้คนช่วยเหลือมากขึ้นถึง 19 เท่า การพูดหรือแสดงออกให้ชัดว่า "นี่คือเหตุฉุกเฉินจริง" ช่วยตัดวงจรความลังเลของคนรอบข้าง

3. ลง — ลงมือแทนรอดูว่าคนอื่นจะทำอะไรก่อน

ตามที่ Philpot et al. (2020) พบว่า 9 ใน 10 เหตุการณ์มีคนเข้าช่วยจริง การเป็นคนแรกที่ขยับตัวช่วยตัดวงจร "รอดูคนอื่นก่อน" ที่ Latané & Darley (1968) อธิบายไว้ ไม่จำเป็นต้องเข้าปะทะโดยตรง แค่ขยับเข้าไปดูหรือโทรแจ้งเจ้าหน้าที่ก็นับเป็นการลงมือ

4. ผูก — ผูกความสัมพันธ์ในชุมชนไว้ล่วงหน้า

ตามข้อค้นพบของ Liebst et al. (2019) ที่คนรู้จักช่วยเหลือกันมากกว่าคนแปลกหน้าถึง 18.71 เท่า การมีความคุ้นเคยกับเพื่อนบ้านหรือเพื่อนร่วมทางเป็นทุนทางสังคมที่เพิ่มโอกาสได้รับความช่วยเหลือเมื่อเกิดเหตุจริง

กรณีจำลอง: เห็นเหตุคุกคามที่ป้ายรถเมล์ตอนกลางคืน

สมมติว่า "เมย์" เดินผ่านป้ายรถเมล์ตอนสามทุ่ม เห็นผู้ชายคนหนึ่งเดินตามและพูดจาคุกคามผู้หญิงที่ยืนรอรถอยู่คนเดียว มีคนอีกสองสามคนยืนรอรถอยู่แถวนั้นแต่ไม่มีใครทำอะไร เมย์เองก็ลังเลอยู่ครู่หนึ่งว่าเรื่องนี้ "ร้ายแรงจริงไหม" หรือเป็นแค่การคุยกันธรรมดา

เมย์ตัดสินใจใช้กรอบนี้ทันที: ชี้ เธอเดินไปหาคนที่ยืนใกล้ที่สุดแล้วพูดตรงๆ ว่า "พี่ช่วยโทรแจ้ง 191 ให้หน่อยค่ะ ตรงนี้มีคนโดนคุกคาม", ชัด เธอเดินเข้าไปยืนใกล้ผู้หญิงคนนั้นแล้วพูดเสียงดังพอให้คนรอบข้างได้ยินว่า "นี่คือการคุกคามนะคะ ทุกคนเห็นใช่ไหม" เพื่อตัดความคลุมเครือว่าเป็นแค่การคุยกันปกติ, ลง แทนที่จะรอดูว่าคนอื่นจะขยับก่อน เธอเดินเข้าไปยืนข้างผู้หญิงคนนั้นทันทีเป็นคนแรก และ ผูก หลังเหตุการณ์สงบ เธอชวนผู้หญิงคนนั้นแลกเบอร์โทรกับกลุ่มเพื่อนบ้านแถวนั้นที่มาช่วยกัน เผื่อเกิดเหตุอีกในอนาคต

ผู้ชายคนนั้นเดินจากไปเมื่อเห็นว่ามีคนสนใจและตั้งใจจะแจ้งตำรวจจริง เหตุการณ์นี้แสดงให้เห็นว่าความชัดเจนของการลงมือเพียงคนเดียวสามารถเปลี่ยนพฤติกรรมของคนรอบข้างที่เหลือได้ กรณีนี้เป็น สถานการณ์จำลองเพื่อสาธิตวิธีคิด ไม่ใช่เหตุการณ์หรือบุคคลจริง และไม่ใช่คำแนะนำให้เข้าปะทะในสถานการณ์ที่เสี่ยงอันตรายเกินตัว ควรประเมินความปลอดภัยของตัวเองก่อนเสมอ

ลองเอาไปปรับใช้ดู

1. ลองอย่าเพิ่งตีความความนิ่งเฉยของคนรอบข้างว่า "ไม่มีอะไรเกิดขึ้น" ดูนะครับ ตามที่ Latané & Darley (1968) พบ ความนิ่งเฉยของคนอื่นอาจเป็นเพราะพวกเขาก็กำลังสับสนและรอดูปฏิกิริยาของเราอยู่เหมือนกัน ไม่ใช่เพราะสถานการณ์นั้นปลอดภัยจริง 2. ถ้าจะขอความช่วยเหลือในที่ที่มีคนเยอะ ลองเจาะจงคนใดคนหนึ่งดูนะครับ เพราะ Fischer et al. (2011) และ Liebst et al. (2019) ชี้ตรงกันว่าการกระจายความรับผิดชอบเป็นปัจจัยสำคัญ การชี้ตัวและขอความช่วยเหลือจากคนใดคนหนึ่งโดยตรงจะลดการกระจายความรับผิดชอบนั้นลงได้ 3. ลองอย่าเพิ่งประเมินความเป็นมนุษย์ต่ำเกินไปนะครับ ตามหลักฐานของ Philpot et al. (2020) ในสถานการณ์อันตรายจริงบนท้องถนน คนส่วนใหญ่มักจะเข้าช่วยเหลือกันจริง ไม่ใช่ปล่อยให้เหตุการณ์เกิดขึ้นเฉยๆ อย่างที่หลายคนเข้าใจผิดจากทฤษฎีดั้งเดิม 4. ความสัมพันธ์ที่มีต่อกันในชุมชนมีผลจริงต่อความปลอดภัยของทุกคน จากข้อค้นพบของ Liebst et al. (2019) ที่คนรู้จักช่วยเหลือกันมากกว่าคนแปลกหน้าอย่างมาก การสร้างความคุ้นเคยและความสัมพันธ์ที่ดีในละแวกบ้านหรือที่ทำงานจึงอาจเพิ่มโอกาสที่จะมีคนช่วยเหลือกันเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉินจริง 5. หากตกอยู่ในอันตรายที่ชัดเจน ไม่ต้องกังวลมากเกินไปว่าจะไม่มีใครช่วยนะครับ เพราะ Lindegaard et al. (2022) พบว่ายิ่งอันตรายชัดเจนเท่าไหร่ คนยิ่งมีแนวโน้มเข้าช่วยเหลือมากขึ้นเท่านั้น สัญญาณอันตรายที่ชัดเจน (เช่น การตะโกนขอความช่วยเหลือตรงๆ) จึงสำคัญกว่าการหวังว่าคนอื่นจะสังเกตเห็นเอง