เงินซื้อความสุขได้จริงไหม: 50 ปีของงานวิจัยที่เพิ่งหาข้อสรุปร่วมกันได้ในปี 2023

จุดเริ่มต้น: Easterlin Paradox ปี 1974

Richard Easterlin นักเศรษฐศาสตร์เขียนบทความชื่อ "Does Economic Growth Improve the Human Lot? Some Empirical Evidence" ตีพิมพ์ในหนังสือ *Nations and Households in Economic Growth* (Academic Press, 1974, หน้า 89-125) โดยวิเคราะห์ข้อมูลความสุขจาก 30 การสำรวจใน 19 ประเทศ ตั้งแต่ปี 1946 ถึง 1970

สิ่งที่เขาพบสร้างความขัดแย้งที่น่าสนใจ ภายในประเทศเดียวกันในช่วงเวลาหนึ่ง คนที่มีสถานะทางเศรษฐกิจสูงกว่ามักรายงานว่าตัวเองมีความสุขมากกว่าคนสถานะต่ำกว่าอย่างสม่ำเสมอในทุกการสำรวจ แต่เมื่อดูภาพรวมทั้งประเทศข้ามช่วงเวลาที่รายได้เฉลี่ยเติบโตขึ้นจากการเติบโตทางเศรษฐกิจ ระดับความสุขเฉลี่ยของคนทั้งประเทศกลับไม่ได้เพิ่มขึ้นตามไปด้วยมากนัก Easterlin อธิบายว่าอาจเป็นเพราะการเติบโตทางเศรษฐกิจมีผลบวกต่อความสุขก็จริง แต่ก็ทำให้ความคาดหวังของคนสูงขึ้นตามไปด้วย ซึ่งความคาดหวังที่สูงขึ้นนี้มีผลลบต่อความสุขไปหักล้างกัน ปรากฏการณ์นี้กลายเป็นจุดตั้งต้นของการถกเถียงเรื่องเงินกับความสุขที่ดำเนินมาเกือบ 50 ปี

ตัวเลข $75,000 ที่โด่งดัง: Kahneman & Deaton (2010)

Daniel Kahneman (นักจิตวิทยาที่ได้รับรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์) และ Angus Deaton ตีพิมพ์งานวิจัยชื่อ "High Income Improves Evaluation of Life but Not Emotional Well-Being" ใน *Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)* ปี 2010 (เล่ม 107 ฉบับ 38 หน้า 16489-16493) โดยวิเคราะห์ข้อมูลกว่า 450,000 คำตอบจากแบบสำรวจ Gallup-Healthways Well-Being Index ของชาวอเมริกัน

จุดสำคัญที่สุดของงานนี้คือการแยกความสุขออกเป็นสองมิติ คือ "life evaluation" (การประเมินชีวิตโดยรวมเมื่อหยุดคิดทบทวน เช่น "ชีวิตฉันเป็นอย่างไรเมื่อเทียบกับชีวิตที่ดีที่สุดที่จินตนาการได้") กับ "emotional well-being" (ความรู้สึกทางอารมณ์ในแต่ละวัน เช่น ความสุข ความเครียด ความเศร้า) ผลพบว่า life evaluation เพิ่มขึ้นตามรายได้ไปเรื่อยๆ ไม่มีจุดหยุด แม้ในกลุ่มที่รายได้สูงมากอยู่แล้วก็ตาม แต่ emotional well-being กลับหยุดเพิ่มขึ้นเมื่อรายได้ถึงราว 75,000 ดอลลาร์ต่อปี พูดง่ายๆ คือรายได้ที่มากขึ้นทำให้คนคิดว่าชีวิตตัวเอง "ดีขึ้น" แต่ไม่ได้ทำให้ "รู้สึกดีขึ้น" ในชีวิตประจำวันเสมอไปเมื่อพ้นจุดนั้นไปแล้ว

เมื่อขยายไปทั่วโลก: จุดอิ่มตัวที่แตกต่างกันในแต่ละภูมิภาค

Andrew Jebb, Louis Tay, Ed Diener และ Shigehiro Oishi ขยายคำถามนี้ไปในระดับโลกด้วยงานวิจัยชื่อ "Happiness, Income Satiation and Turning Points Around the World" ตีพิมพ์ใน *Nature Human Behaviour* ปี 2018 (เล่ม 2 หน้า 33-38) โดยใช้ข้อมูลจาก Gallup World Poll ซึ่งเป็นตัวอย่างตัวแทนประชากรกว่า 1.7 ล้านคนทั่วโลก และใช้แบบจำลอง spline regression เพื่อหาจุด "อิ่มตัว" ของรายได้ (income satiation point)

ผลลัพธ์ในภาพรวมทั่วโลกพบว่าจุดอิ่มตัวอยู่ที่ราว 95,000 ดอลลาร์สำหรับ life evaluation และ 60,000-75,000 ดอลลาร์สำหรับ emotional well-being ซึ่งใกล้เคียงกับตัวเลขของ Kahneman & Deaton (2010) แต่จุดที่น่าสนใจกว่าคือความแตกต่างระหว่างภูมิภาค จุดอิ่มตัวในภูมิภาคที่ร่ำรวยกว่า เช่น อเมริกาเหนือและออสเตรเลีย/นิวซีแลนด์ สูงกว่าจุดอิ่มตัวในภูมิภาคที่ยากจนกว่าอย่างชัดเจน แสดงว่า "จุดที่เงินหยุดช่วยเพิ่มความสุข" ไม่ใช่ตัวเลขตายตัวสากล แต่ขึ้นอยู่กับบริบทค่าครองชีพและมาตรฐานการเปรียบเทียบของแต่ละสังคมด้วย

ความท้าทาย: ข้อมูลแบบ real-time บอกว่าไม่มีจุดคงที่

Matthew Killingsworth ท้าทายผลลัพธ์ของ Kahneman & Deaton ด้วยวิธีเก็บข้อมูลที่ต่างออกไปในงานวิจัยชื่อ "Experienced Well-Being Rises With Income, Even Above $75,000 per Year" ตีพิมพ์ใน *PNAS* ปี 2021 (เล่ม 118 ฉบับ 4 บทความเลขที่ e2016976118) แทนที่จะใช้แบบสำรวจย้อนหลังแบบเดิม เขาใช้แอปมือถือชื่อ Track Your Happiness เก็บข้อมูลความรู้สึกของผู้ใช้งานแบบสุ่มถามระหว่างวันจริง (experience sampling) รวมกว่า 1.7 ล้านรายงานจากผู้ใหญ่ที่มีงานทำในสหรัฐฯ 33,391 คน

ผลลัพธ์ที่ได้ขัดแย้งกับงานปี 2010 อย่างชัดเจน ทั้ง experienced well-being และ evaluative well-being เพิ่มขึ้นเป็นเส้นตรงเมื่อเทียบกับ log ของรายได้ โดยไม่พบจุดคงที่ (plateau) เลยแม้รายได้จะเกิน 75,000 ดอลลาร์ไปมากแล้วก็ตาม ความชันของความสัมพันธ์นี้ในกลุ่มรายได้สูงก็ไม่ได้ลดลงจากกลุ่มรายได้ต่ำอย่างมีนัยสำคัญด้วย ความขัดแย้งระหว่างงานวิจัยสองชิ้นนี้กลายเป็นประเด็นถกเถียงสำคัญในวงวิชาการ เพราะทั้งคู่ใช้วิธีวิจัยที่น่าเชื่อถือ แต่ได้ข้อสรุปที่ต่างกัน

ข้อสรุปปี 2023: ทั้งสองฝ่ายถูกคนละส่วน

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อ Daniel Kahneman เสนอแนวคิด "adversarial collaboration" คือการให้นักวิจัยที่มีข้อสรุปขัดแย้งกันมาร่วมมือวิเคราะห์ข้อมูลร่วมกันโดยมีคนกลางช่วยตัดสิน Killingsworth, Kahneman และ Barbara Mellers (ผู้ทำหน้าที่เป็นคนกลาง) ตีพิมพ์ผลงานร่วมกันชื่อ "Income and Emotional Well-Being: A Conflict Resolved" ใน *PNAS* ปี 2023 (เล่ม 120 ฉบับ 10 บทความเลขที่ e2208661120)

พวกเขาพบว่าความขัดแย้งเกิดจากวิธีวิเคราะห์ข้อมูลที่ต่างกันบดบังความจริงที่ซับซ้อนกว่านั้นไว้ เมื่อแบ่งกลุ่มตัวอย่างตามระดับความสุขพื้นฐาน (ไม่ใช่ดูค่าเฉลี่ยรวมทั้งหมด) พบว่าคนกลุ่มใหญ่ที่มีความสุขอยู่ในระดับปานกลางถึงสูง มีความสุขเพิ่มขึ้นตามรายได้ต่อไปเรื่อยๆ แบบเป็นเส้นตรงไม่มีจุดคงที่ สอดคล้องกับที่ Killingsworth (2021) พบ แต่มีคนกลุ่มน้อยราว 20% ที่มีความทุกข์สูงอยู่แล้ว (เช่น กำลังเผชิญภาวะซึมเศร้า การสูญเสียคนรัก หรือความทุกข์ทางอารมณ์รุนแรง) ความสุขของคนกลุ่มนี้จะเพิ่มขึ้นตามรายได้จนถึงราว 100,000 ดอลลาร์ต่อปี แล้วหยุดเพิ่มขึ้นต่อ ซึ่งสอดคล้องกับรูปแบบ plateau ที่ Kahneman & Deaton (2010) เคยพบ นักวิจัยตีความว่ารายได้ที่สูงขึ้นช่วยบรรเทาความทุกข์บางประเภทได้ แต่มีความทุกข์บางแบบ เช่น ภาวะซึมเศร้ารุนแรงหรือความโศกเศร้าจากการสูญเสีย ที่เงินเพียงอย่างเดียวช่วยบรรเทาไม่ได้เกินจุดหนึ่ง ควรระบุด้วยว่าแม้งานปี 2023 จะถือเป็นจุดที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับร่วมกัน แต่ก็ยังมีนักวิจัยกลุ่มอื่นออกมาถกเถียงเรื่องวิธีตีความข้อมูลและข้อสรุปเชิงเหตุ-ผลของงานนี้อยู่บ้างในเวลาต่อมา จึงยังไม่ใช่บทสรุปที่ปราศจากข้อโต้แย้งใดๆ เลยทีเดียว

กรอบแยก–เทียบ–ดู–กัน

50 ปีของงานวิจัยให้ภาพที่ซับซ้อนกว่าคำว่า "เงินซื้อความสุขไม่ได้" มาก แต่พอต้องวางแผนการเงินของตัวเองจริง หลายคนไม่รู้จะเอาข้อมูลทั้งหมดนี้มาใช้อย่างไร เราสังเคราะห์เป็นลำดับขั้นตอนเดียว แยก–เทียบ–ดู–กัน ที่ร้อยงานวิจัยของ Easterlin, Kahneman & Deaton และทีมปี 2023 เข้าด้วยกันเป็นกระบวนการที่ทำซ้ำได้ กรอบนี้เป็นเครื่องมือประยุกต์ของบทความ ไม่ใช่แบบจำลองที่ผ่านการทดสอบทางวิชาการแยกต่างหาก

1. แยก — แยกว่ากำลังไล่ตาม "การประเมินชีวิต" หรือ "ความรู้สึกประจำวัน"

ตามที่ Kahneman & Deaton (2010) แยกไว้ รายได้ที่สูงขึ้นทำให้คนคิดว่าชีวิตตัวเอง "ดีขึ้น" แต่ไม่ได้แปลว่าจะ "รู้สึกดีขึ้น" ในแต่ละวันเสมอไป ก่อนตัดสินใจเรื่องอาชีพหรือรายได้ ให้ถามตัวเองว่ากำลังแก้ปัญหาด้านไหนอยู่

2. เทียบ — อย่าเทียบตัวเลขจุดอิ่มตัวข้ามบริบทค่าครองชีพตรงๆ

ตามงานของ Jebb และคณะ (2018) จุดที่เงินหยุดช่วยเพิ่มความสุขต่างกันไปตามภูมิภาคและค่าครองชีพ ตัวเลข 75,000 หรือ 100,000 ดอลลาร์จากสหรัฐฯ ไม่ควรนำมาใช้เป็นมาตรฐานตายตัวในบริบทอื่น

3. ดู — ดูว่าตัวเองอยู่ในกลุ่มที่มีความทุกข์พื้นฐานสูงอยู่แล้วหรือไม่

ตามงานปี 2023 ของ Killingsworth, Kahneman & Mellers คนกลุ่มน้อยที่มีความทุกข์สูงอยู่แล้ว (เช่นภาวะซึมเศร้าหรือการสูญเสีย) ความสุขจะหยุดเพิ่มขึ้นเมื่อรายได้ถึงจุดหนึ่ง ถ้าอยู่ในกลุ่มนี้ การดูแลสุขภาพจิตโดยตรงน่าจะสำคัญกว่าการหารายได้เพิ่มเพียงอย่างเดียว

4. กัน — กันตัวเองจากกับดัก Easterlin ที่ไล่ตามรายได้คนรอบข้างไม่มีที่สิ้นสุด

ตามที่ Easterlin (1974) พบว่ารายได้ที่สูงกว่าคนรอบข้างสัมพันธ์กับความสุขมากกว่า แต่การไล่ตามรายได้ที่เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ อาจไม่ได้เพิ่มความสุขเท่าที่คาดไว้ เพราะความคาดหวังมักปรับตัวสูงขึ้นตามไปด้วย ให้ตั้งเป้าหมายการเงินจากความต้องการจริงของตัวเอง ไม่ใช่จากการเทียบกับคนรอบข้าง

ลำดับนี้ช่วยกันไม่ให้ไล่ตามตัวเลขรายได้แบบไม่มีจุดหมาย และช่วยแยกว่าปัญหาที่กำลังเจอนั้นเงินช่วยได้จริงหรือต้องแก้ด้วยวิธีอื่น

กรณีจำลอง: คนที่ได้เลื่อนตำแหน่งแต่ไม่รู้สึกมีความสุขขึ้น

ลองนึกถึง "กบ" ที่เพิ่งได้เลื่อนตำแหน่งพร้อมเงินเดือนเพิ่มขึ้นเกือบสองเท่าเมื่อหกเดือนก่อน แต่กลับรู้สึกว่าชีวิตประจำวันเครียดและไม่มีความสุขมากขึ้นกว่าเดิม ทั้งที่เพื่อนรอบตัวมองว่าเขาประสบความสำเร็จมาก

กบลอง แยก พิจารณาว่าจริงๆ แล้วเขารู้สึกว่า "ชีวิตโดยรวมดีขึ้น" (มีเงินเก็บ มีตำแหน่งที่ภูมิใจบอกคนอื่นได้) แต่ "ความรู้สึกประจำวัน" กลับแย่ลงเพราะงานใหม่กดดันและใช้เวลานอนน้อยลงมาก จากนั้น เทียบ เขาเลิกเปรียบเทียบเงินเดือนตัวเองกับเพื่อนต่างประเทศที่เจอในโซเชียลมีเดีย เพราะรู้ว่าค่าครองชีพและบริบทต่างกันมาก ต่อมา ดู เขาสังเกตตัวเองตรงๆ ว่าความเครียดที่เพิ่มขึ้นมาจากภาระงานและการนอนไม่พอ ไม่ใช่จากเงินไม่พอ จึงตัดสินใจปรึกษาหัวหน้าเรื่องปริมาณงานแทนที่จะคิดว่าต้องหารายได้เพิ่มอีก สุดท้าย กัน เขาเตือนตัวเองไม่ให้ตั้งเป้าหมายเงินเดือนครั้งต่อไปแค่เพราะอยากเทียบเท่าเพื่อนร่วมรุ่น แต่ตั้งจากสิ่งที่ตัวเองต้องการจริงๆ

หลังปรับภาระงานลงและนอนเพียงพอขึ้น กบเริ่มรู้สึกดีขึ้นในชีวิตประจำวัน โดยไม่ต้องรอให้เงินเดือนเพิ่มขึ้นอีก กรณีนี้เป็น สถานการณ์จำลองเพื่อสาธิตวิธีคิด ไม่ใช่คนจริงหรือคำแนะนำทางการเงิน

ลองเอาไปปรับใช้ดู

1. ไม่ควรเชื่อว่ามี "เพดานความสุข" ตายตัวที่ตัวเลขใดตัวเลขหนึ่ง ตามงานปี 2023 สำหรับคนส่วนใหญ่ รายได้ที่เพิ่มขึ้นยังคงสัมพันธ์กับความสุขที่เพิ่มขึ้นต่อไปเรื่อยๆ ไม่ได้หยุดที่ 75,000 ดอลลาร์อย่างที่เข้าใจกันแบบง่ายเกินไป 2. ถ้ากำลังเผชิญความทุกข์ทางอารมณ์รุนแรง อาจไม่ควรคาดหวังว่ารายได้ที่สูงขึ้นจะแก้ปัญหาได้ทั้งหมด จากงานปี 2023 คนกลุ่มที่มีความทุกข์สูงอยู่แล้ว ความสุขจะหยุดเพิ่มขึ้นเมื่อรายได้ถึงจุดหนึ่ง การดูแลสุขภาพจิตโดยตรงน่าจะสำคัญกว่าการหารายได้เพิ่มเพียงอย่างเดียว 3. ลองทำความเข้าใจว่ารายได้มีผลต่างกันกับ "การประเมินชีวิต" และ "ความรู้สึกประจำวัน" ตามงานของ Kahneman & Deaton (2010) การตัดสินใจเรื่องอาชีพหรือรายได้น่าจะรอบคอบขึ้นถ้าพิจารณาทั้งสองมิตินี้แยกกัน แทนที่จะมองว่ารายได้สูงขึ้นแล้วชีวิตประจำวันจะดีขึ้นเสมอไป 4. ควรระมัดระวังการเปรียบเทียบมาตรฐาน "จุดอิ่มตัว" ข้ามบริบทประเทศหรือค่าครองชีพกันตรงๆ จากงานของ Jebb และคณะ (2018) จุดที่เงินหยุดช่วยเพิ่มความสุขต่างกันไปตามภูมิภาคและค่าครองชีพ ตัวเลขจากสหรัฐฯ จึงไม่ควรนำมาใช้เป็นมาตรฐานตายตัวในบริบทอื่น 5. ลองจำ Easterlin Paradox ไว้เมื่อวางแผนการเงินระยะยาวดูนะครับ รายได้ที่สูงกว่าคนรอบข้างในช่วงเวลาหนึ่งมักสัมพันธ์กับความสุขมากกว่า แต่การไล่ตามรายได้ที่เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ อาจไม่ได้ทำให้ความสุขเพิ่มขึ้นเท่าที่คาดหวังไว้ เพราะความคาดหวังและมาตรฐานเปรียบเทียบมักปรับตัวสูงขึ้นตามไปด้วย