ทำไมถูกล็อตเตอรี่รางวัลใหญ่แล้วไม่ได้มีความสุขตลอดไป: งานวิจัยเบื้องหลัง Hedonic Adaptation

จุดกำเนิดทฤษฎี: Brickman และ Campbell บัญญัติศัพท์ Hedonic Treadmill

Philip Brickman และ Donald Campbell เขียนบทความชื่อ "Hedonic Relativism and Planning the Good Society" ตีพิมพ์ในหนังสือรวมบทความ Adaptation-Level Theory ปี 1971 โดยยืมแนวคิดจากงานวิจัยด้านจิตฟิสิกส์ (psychophysics) ของ Harry Helson มาอธิบายความสุขของมนุษย์ แนวคิดหลักคือ คนเรามักตัดสินความสุขของตัวเองโดยเปรียบเทียบกับ "ระดับฐาน" (adaptation level) ที่ตัวเองเคยชินอยู่ ไม่ใช่ตัดสินจากสภาพความเป็นอยู่แบบสัมบูรณ์ เมื่อชีวิตดีขึ้น ระดับฐานก็จะขยับตามขึ้นไปด้วย ทำให้สิ่งที่เคยรู้สึกวิเศษกลายเป็นเรื่องธรรมดาในไม่ช้า นี่คือที่มาของคำว่า "Hedonic Treadmill" — เปรียบความสุขเหมือนการวิ่งบนลู่วิ่งที่ไม่ว่าจะวิ่งเร็วแค่ไหนก็ยังอยู่ที่เดิม

งานเปรียบเทียบคลาสสิก: ผู้ถูกล็อตเตอรี่กับผู้ประสบอุบัติเหตุ

ทฤษฎีของ Brickman และ Campbell ถูกทดสอบเชิงประจักษ์อย่างจริงจังในปี 1978 เมื่อ Philip Brickman, Dan Coates และ Ronnie Janoff-Bulman ตีพิมพ์งานวิจัยชื่อ "Lottery Winners and Accident Victims: Is Happiness Relative?" ในวารสาร Journal of Personality and Social Psychology โดยศึกษาสามกลุ่มคือ ผู้ถูกล็อตเตอรี่รางวัลใหญ่ 22 คน กลุ่มควบคุม (เพื่อนบ้านที่ไม่ถูกล็อตเตอรี่) 22 คน และผู้ประสบอุบัติเหตุจนเป็นอัมพาตบางส่วนหรือทั้งหมด 29 คน

ผลที่พบท้าทายสัญชาตญาณของคนทั่วไปมาก บนสเกลความสุข 0–5 ผู้ถูกล็อตเตอรี่ให้คะแนนความสุขเฉลี่ย 4.00 กลุ่มควบคุม 3.82 ซึ่งไม่ต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ผู้ถูกล็อตเตอรี่ยังรายงานความเพลิดเพลินจากกิจกรรมเล็กๆ ในชีวิตประจำวันน้อยกว่ากลุ่มควบคุม ส่วนผู้ประสบอุบัติเหตุให้คะแนนความสุขเฉลี่ย 2.96 ซึ่งต่ำกว่าอีกสองกลุ่ม งานนี้เปรียบเทียบคนต่างกลุ่ม ณ เวลาที่สัมภาษณ์ ไม่ได้ติดตามความสุขของคนกลุ่มเดียวกันก่อนและหลังเหตุการณ์ จึงบอกไม่ได้ว่าแต่ละคนปรับตัวกลับเร็วเพียงใดหรือผลกระทบอยู่สั้นแค่ไหน

Happiness Pie: โมเดล 50-10-40 และข้อวิจารณ์ที่ต้องรู้

Sonja Lyubomirsky, Kennon Sheldon และ David Schkade ตีพิมพ์งานชื่อ "Pursuing Happiness: The Architecture of Sustainable Change" ในวารสาร Review of General Psychology ปี 2005 เสนอกรอบคิดว่าความสุขเรื้อรัง (chronic happiness) ของคนเราถูกกำหนดโดยสามปัจจัยหลัก คือจุดตั้งต้นทางพันธุกรรม (genetic set point) สภาพแวดล้อม/สถานการณ์ (circumstances) และกิจกรรมที่ตั้งใจทำ (intentional activities) กรอบคิดนี้ถูกทำให้เข้าใจง่ายจนกลายเป็นแผนภูมิวงกลมที่โด่งดังไปทั่วโลก โดยระบุสัดส่วนโดยประมาณว่าพันธุกรรม 50% สถานการณ์ 10% และกิจกรรมที่ตั้งใจทำ 40% ข้อความสำคัญของโมเดลนี้คือ กิจกรรมที่ตั้งใจทำเป็นส่วนที่คนเราควบคุมได้มากที่สุด และมีโอกาสต้านทาน hedonic adaptation ได้ดีกว่าการพยายามเปลี่ยนสถานการณ์ภายนอก เพราะกิจกรรมสามารถสร้างความหลากหลายและความรู้สึกใหม่ๆ ได้เรื่อยๆ ต่างจากสถานการณ์คงที่ที่คนจะปรับตัวจนชินในที่สุด

แต่ควรเตือนตรงๆ ว่าตัวเลข 50/10/40 นี้ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่วัดได้ตรงๆ จากการทดลองเดียว Nicholas Brown และ Julia Rohrer ตีพิมพ์บทความวิจารณ์ชื่อ "Easy as (Happiness) Pie? A Critical Evaluation of a Popular Model of the Determinants of Well-Being" ในวารสาร Journal of Happiness Studies ปี 2020 ชี้ให้เห็นว่าตัวเลข 40% ของกิจกรรมที่ตั้งใจทำนั้น แท้จริงแล้วได้มาจากวิธีคำนวณแบบ "ลบส่วนที่เหลือ" (คือเอา 100% ลบด้วยตัวเลขอีกสองส่วน) ไม่ใช่ตัวเลขที่วัดโดยตรงจากงานวิจัยเชิงประจักษ์ และเมื่อตรวจสอบสายโซ่ข้อโต้แย้งทั้งเชิงประจักษ์และเชิงแนวคิด พบจุดอ่อนหลายจุดที่ทำให้สรุปแบบตายตัวว่า "40% ควบคุมได้" นั้นเกินจริงไปจากหลักฐานที่มีอยู่จริง ดังนั้นแผนภูมิวงกลมนี้ไม่ควรใช้เป็นสัดส่วนความสุขของคนคนหนึ่งหรือเป็นเป้าหมายการเปลี่ยนแปลงส่วนบุคคล

ทฤษฎีที่ต้องปรับปรุง: Adaptation ไม่ได้สมบูรณ์แบบเสมอไป

Ed Diener, Richard Lucas และ Christie Scollon ตีพิมพ์บทความชื่อ "Beyond the Hedonic Treadmill: Revising the Adaptation Theory of Well-Being" ในวารสาร American Psychologist ปี 2006 เพื่อปรับปรุงทฤษฎีดั้งเดิมด้วยข้อมูลเชิงประจักษ์ที่สะสมมาหลายสิบปี ประเด็นสำคัญที่พวกเขาชี้คือ ทฤษฎี hedonic treadmill แบบดั้งเดิมสื่อความหมายว่าคนเรากลับสู่จุดความสุขเป็นกลางเสมอ (hedonically neutral) ซึ่งไม่ตรงกับข้อมูลจริง เพราะคนส่วนใหญ่มีจุดตั้งต้นที่เป็นบวกอยู่แล้วไม่ใช่จุดกลาง แต่ละคนมีจุดตั้งต้นที่แตกต่างกันตามอารมณ์พื้นฐาน (temperament) ของตัวเอง และองค์ประกอบต่างๆ ของความเป็นอยู่ที่ดี เช่น อารมณ์บวก อารมณ์ลบ และความพึงพอใจในชีวิตโดยรวม ก็สามารถเคลื่อนไหวไปคนละทิศทางกันได้ ไม่จำเป็นต้องปรับตัวกลับพร้อมกันเสมอไป

ที่สำคัญกว่านั้นคือ ทฤษฎีนี้ยังชี้ว่าไม่ใช่ทุกเหตุการณ์ที่คนเราจะปรับตัวกลับสู่ระดับเดิมได้เต็มที่ งานวิจัยระยะยาวในภายหลังที่ติดตามคนกลุ่มเดียวกันเป็นเวลาหลายปี พบว่าเหตุการณ์บางอย่าง เช่น การว่างงานระยะยาว ความพิการถาวรบางประเภท หรือการสูญเสียคู่ชีวิต อาจทำให้ความสุขไม่กลับคืนสู่ระดับเดิมได้อย่างสมบูรณ์แม้เวลาผ่านไปนาน ซึ่งขัดกับภาพลักษณ์ยอดนิยมที่มักพูดกันว่า "ไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้น คนเราก็จะปรับตัวกลับสู่ความสุขเดิมได้เสมอ" ข้อสรุปที่ซื่อสัตย์กับหลักฐานมากกว่าคือ Hedonic Adaptation เป็นแนวโน้มทั่วไปที่เกิดขึ้นจริงและทรงพลัง แต่ไม่ใช่กฎที่ใช้ได้แบบสมบูรณ์แบบกับทุกคนและทุกเหตุการณ์เสมอไป

เงินซื้อความสุขได้ไหม: จาก Kahneman & Deaton ถึงการแก้ข้อขัดแย้งในปี 2023

คำถามที่คนถามกันมากที่สุดเรื่องนี้คือ "แล้วเงินซื้อความสุขได้จริงไหม" Daniel Kahneman (ผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์) และ Angus Deaton (ก็ได้รับรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์เช่นกันในภายหลัง) ตีพิมพ์งานวิจัยชื่อ "High Income Improves Evaluation of Life But Not Emotional Well-Being" ในวารสาร Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) ปี 2010 โดยวิเคราะห์ข้อมูลสำรวจ Gallup-Healthways Well-Being Index กว่า 450,000 ชุดคำตอบจากชาวอเมริกัน

ผลที่พบคือความสุขมีสองมิติที่แยกจากกันได้ชัดเจน มิติแรกคือ "การประเมินชีวิตโดยรวม" (life evaluation) ซึ่งเพิ่มขึ้นต่อเนื่องตามรายได้แบบล็อกการิทึม (log income) ไม่มีเพดานชัดเจนในช่วงที่ศึกษา ส่วนมิติที่สองคือ "ความเป็นอยู่ทางอารมณ์ประจำวัน" (emotional well-being) เช่น ความสุข ความเครียด ความเศร้า กลับหยุดดีขึ้นเมื่อรายได้ครัวเรือนถึงราว 75,000 ดอลลาร์สหรัฐต่อปี (ข้อมูลปี 2008-2009) พูดง่ายๆ คือรายได้ที่เพิ่มขึ้นเกินจุดนี้ยังทำให้คนรู้สึกว่า "ชีวิตตัวเองดีขึ้น" เมื่อประเมินภาพรวม แต่ไม่ได้ทำให้ "รู้สึกดีขึ้นในแต่ละวัน" อีกต่อไป

งานนี้กลายเป็นงานวิจัยหมุดหมายสำคัญ แต่ในปี 2021 มีนักวิจัยชื่อ Matthew Killingsworth ตีพิมพ์งานที่ได้ผลขัดแย้งกัน คือพบว่าความสุขทางอารมณ์ยังคงเพิ่มขึ้นต่อเนื่องแม้เกินเพดาน 75,000 ดอลลาร์ แทนที่จะปล่อยให้ข้อขัดแย้งนี้ค้างคาไปเฉยๆ Killingsworth, Kahneman และ Barbara Mellers ตัดสินใจร่วมมือกันแบบที่เรียกว่า "adversarial collaboration" คือให้นักวิจัยที่ได้ผลขัดแย้งกันมาวิเคราะห์ข้อมูลดิบร่วมกันโดยตรง ผลงานร่วมนี้ตีพิมพ์ในวารสาร PNAS ปี 2023 ชื่อ "Income and Emotional Well-Being: A Conflict Resolved" พบว่าทั้งสองฝ่ายถูกต้องบางส่วน — เพดานที่ Kahneman และ Deaton เคยพบเกิดขึ้นจริงเฉพาะในกลุ่มคนที่มีความสุขน้อยที่สุดเท่านั้น ส่วนกลุ่มคนที่มีความสุขอยู่แล้ว รายได้ที่เพิ่มขึ้นยังคงสัมพันธ์กับความสุขที่เพิ่มขึ้นต่อเนื่องไม่มีเพดาน และในกลุ่มที่มีความสุขที่สุดยิ่งเพิ่มเร็วขึ้นด้วยซ้ำ นี่คือตัวอย่างที่ดีมากของวิธีที่วิทยาศาสตร์แก้ไขข้อค้นพบของตัวเองด้วยข้อมูลใหม่และความร่วมมือ แทนที่จะให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง "ชนะ" การถกเถียงไปเฉยๆ

กรอบกระจาย–หลาก–ใช้–รู้

เพื่อให้เอาความเข้าใจเรื่อง hedonic adaptation มาใช้ตัดสินใจเรื่องความสุขระยะยาวได้จริง เราสังเคราะห์เป็นกรอบ กระจาย–หลาก–ใช้–รู้ กรอบนี้เป็นเครื่องมือประยุกต์ของบทความ ไม่ใช่แบบประเมินความสุขที่ผ่านการตรวจสอบแยกต่างหาก

1. กระจาย — กระจายความหวังไว้หลายจุด ไม่ผูกกับสิ่งเดียว

งานล็อตเตอรี่ปี 1978 แสดงความต่างระหว่างกลุ่ม ณ เวลาที่สัมภาษณ์ ส่วนผลระยะยาวของเหตุการณ์ชีวิตต้องดูงานติดตามคนกลุ่มเดิม การกระจายความหวังจึงเป็นข้อเสนอประยุกต์ ไม่ใช่ผลทดลองของงานล็อตเตอรี่

2. หลาก — เลือกกิจกรรมที่มีความหลากหลาย ไม่ทำซ้ำแบบเดิม

กิจกรรมที่มีความแปลกใหม่และหลากหลายมีแนวโน้มต้านทาน hedonic adaptation ได้ดีกว่ากิจกรรมที่ทำซ้ำแบบเดิมจนคาดเดาได้ทุกครั้ง

3. ใช้ — ใช้เงินซื้อเวลาและลดความเครียดประจำวัน มากกว่าซื้อของที่ปรับตัวชินเร็ว

เงินช่วยลดความทุกข์ทางอารมณ์ได้จริงเมื่อยังไม่พอกับความจำเป็นพื้นฐาน แต่ประโยชน์ทางอารมณ์ประจำวันจะลดความชันลงเมื่อรายได้สูงขึ้น การใช้เงินเพื่อลดความเครียดอาจคุ้มค่ากว่าการซื้อของที่ให้ความสุขช่วงสั้นๆ

4. รู้ — รู้ว่าเหตุการณ์บางอย่างปรับตัวได้ไม่เต็มที่

เช่น การว่างงานระยะยาว การสูญเสียคนรัก หรือความพิการถาวรบางประเภท ควรได้รับความเข้าใจและการสนับสนุนที่จริงจัง ไม่ใช่ปลอบใจแบบผิวเผินว่า "เดี๋ยวก็ชินเอง"

ลำดับนี้ช่วยตั้งความคาดหวังให้ตรงกับความจริงก่อนตัดสินใจครั้งใหญ่ ก่อนไล่ตามเป้าหมายด้วยความเชื่อว่า "ถ้าได้สิ่งนี้แล้วจะมีความสุขตลอดไป"

กรณีจำลอง: ได้เลื่อนตำแหน่งที่หวังมาตลอดชีวิตแต่ความสุขจางเร็วกว่าที่คิด

สมมติว่า "เอิร์ท" ทำงานหนักมาหลายปีเพื่อไต่ขึ้นตำแหน่งผู้จัดการ เขาเชื่อมาตลอดว่าถ้าได้ตำแหน่งนี้แล้วชีวิตจะมีความสุขไปตลอด พอได้เลื่อนตำแหน่งจริง เขาดีใจมากในสัปดาห์แรก แต่ผ่านไปสองเดือนกลับรู้สึกเฉยๆ กับตำแหน่งใหม่ และเริ่มมองหาเป้าหมายถัดไปที่ "จะทำให้มีความสุขจริงๆ" แทน

เอิร์ทลองใช้กรอบกระจาย–หลาก–ใช้–รู้ทบทวนตัวเอง ขั้น กระจาย เขาตระหนักว่าตัวเองผูกความหวังเรื่องความสุขทั้งหมดไว้กับตำแหน่งนี้เพียงอย่างเดียวมาตลอด จึงเริ่มมองหาแหล่งความสุขอื่นควบคู่ไปด้วย เช่น ความสัมพันธ์ในครอบครัวและงานอดิเรกที่เคยละทิ้งไป ขั้น หลาก เขาเริ่มลองกิจกรรมใหม่ๆ ในวันหยุดแทนการทำกิจวัตรเดิมซ้ำทุกสัปดาห์ ขั้น ใช้ เมื่อได้เงินเดือนเพิ่มจากตำแหน่งใหม่ เขาเลือกจ้างคนช่วยทำความสะอาดบ้านเพื่อลดความเครียดจากงานบ้าน แทนที่จะซื้อของแบรนด์เนมชิ้นใหม่ที่คิดไว้แต่แรก ขั้น รู้ เขายอมรับว่าความรู้สึกตื่นเต้นจากตำแหน่งใหม่จะจางลงเป็นเรื่องปกติตามธรรมชาติ ไม่ใช่สัญญาณว่าเขาเลือกผิดทางหรือควรรีบไล่หาตำแหน่งที่สูงกว่าอีก

ผ่านไปครึ่งปี เอิร์ทรู้สึกพอใจกับชีวิตโดยรวมมากขึ้น ไม่ใช่เพราะตำแหน่งงาน แต่เพราะเขากระจายแหล่งความสุขออกไปหลายด้าน กรณีนี้เป็น สถานการณ์จำลองเพื่อสาธิตวิธีคิด ไม่ใช่บุคคลจริงหรือผลลัพธ์ที่วัดได้จากการทดลอง

ลองเอาไปปรับใช้ดู

1. ลองกระจายความหวังไว้หลายจุด ไม่ผูกความสุขระยะยาวไว้กับสิ่งเดียว งานล็อตเตอรี่ปี 1978 ไม่ได้ติดตามแต่ละคนก่อนและหลังเหตุการณ์ การกระจายความหวังไปหลายด้านจึงเป็นข้อเสนอในการใช้ชีวิตที่บทความสังเคราะห์ขึ้น ไม่ใช่ผลตรงจากงานนั้น 2. เลือกกิจกรรมที่มีความหลากหลาย ไม่ทำซ้ำแบบเดิมทุกครั้ง ตามแนวคิดของ Lyubomirsky et al. กิจกรรมที่มีความแปลกใหม่และหลากหลายมีแนวโน้มต้านทาน hedonic adaptation ได้ดีกว่ากิจกรรมที่ทำซ้ำแบบเดิมจนคาดเดาได้ทุกครั้ง แต่ควรจำไว้ว่านี่คือกรอบคิดที่ยังมีข้อถกเถียงเรื่องตัวเลขที่แน่นอน ไม่ใช่สูตรสำเร็จตายตัว 3. ใช้เงินซื้อเวลาและลดความเครียดประจำวัน มากกว่าซื้อของที่ปรับตัวชินเร็ว จากงานของ Kahneman และ Deaton เงินช่วยลดความทุกข์ทางอารมณ์ได้จริงเมื่อยังไม่พอกับความจำเป็นพื้นฐาน แต่ประโยชน์ทางอารมณ์ประจำวันจะลดความชันลงเมื่อรายได้สูงขึ้น ดังนั้นการใช้เงินเพื่อลดความเครียด (เช่น จ้างคนช่วยงานบ้าน ลดเวลาเดินทาง) อาจคุ้มค่ากว่าการซื้อของที่ให้ความสุขช่วงสั้นๆ 4. ให้ความสำคัญกับเหตุการณ์ที่วิจัยชี้ว่าปรับตัวได้ไม่เต็มที่ เช่น การว่างงานระยะยาว การสูญเสียคนรัก หรือความพิการถาวรบางประเภท ควรได้รับความเข้าใจและการสนับสนุนที่จริงจัง ไม่ใช่ปลอบใจแบบผิวเผินว่า "เดี๋ยวก็ชินเอง" เพราะหลักฐานชี้ว่าไม่ใช่ทุกคนที่จะปรับตัวกลับสู่ระดับเดิมได้เต็มที่เสมอไป 5. ตั้งความคาดหวังให้ตรงกับความจริงก่อนตัดสินใจครั้งใหญ่ ก่อนไล่ตามเป้าหมายใหญ่ในชีวิตด้วยความเชื่อว่า "ถ้าได้สิ่งนี้แล้วจะมีความสุขตลอดไป" ลองถามตัวเองว่าเป้าหมายนี้เป็นสิ่งที่ปรับตัวชินได้เร็ว (เช่น ทรัพย์สิน สิ่งของ) หรือเป็นสิ่งที่มีแนวโน้มให้ความสุขต่อเนื่อง (เช่น ความสัมพันธ์ที่ดี กิจกรรมที่มีความหมาย)