ทำไมเราถึงคาดเดาผิดว่าคุยกับคนแปลกหน้าจะน่าอึดอัด (ทั้งที่จริงมันมักจะดีกว่าที่คิด)

ลองนึกภาพว่าคุณนั่งรถไฟฟ้ากลับบ้านคนเดียว มีคนแปลกหน้านั่งข้างๆ แล้วจู่ๆ ก็ชวนคุยเรื่องทั่วไป คุณจะรู้สึกอย่างไร คนส่วนใหญ่มักคาดเดาไว้ก่อนว่ามันคงน่าอึดอัด เสียเวลาเงียบๆ คนเดียวดีกว่า แต่คำถามที่นักจิตวิทยาสังคมกลุ่มหนึ่งอยากรู้คือ ถ้าลองให้คนกลุ่มหนึ่งทำนายความรู้สึกก่อน แล้วให้ลองทำจริงดู ผลลัพธ์จะตรงกับที่คาดเดาไว้หรือไม่ คำตอบที่พบซ้ำแล้วซ้ำเล่าในงานวิจัยหลายชิ้นตลอดสิบกว่าปีที่ผ่านมาคือ คนส่วนใหญ่ "คาดเดาผิด" อย่างเป็นระบบ ทั้งเรื่องความสุขที่จะได้รับ ความสนใจของอีกฝ่าย และแม้แต่สิ่งที่จะได้เรียนรู้จากบทสนทนานั้น ปรากฏการณ์นี้อธิบายได้ว่าทำไมคนจำนวนมากถึงเลือกนั่งเงียบๆ คนเดียวบนรถไฟฟ้าหรือรถเมล์ ทั้งที่การพูดคุยกับคนแปลกหน้าหรือคนรู้จักห่างๆ (weak ties) อาจให้ผลดีต่อความเป็นอยู่ที่ดีมากกว่าที่คาดไว้มาก

บนรถไฟฟ้า: ทำไมคุยกับคนแปลกหน้าถึงรู้สึกดีกว่าที่คาดไว้

Nicholas Epley และ Juliana Schroeder จากมหาวิทยาลัย Chicago ตั้งคำถามนี้อย่างจริงจังในงานชื่อ "Mistakenly Seeking Solitude" ตีพิมพ์ใน *Journal of Experimental Psychology: General* ปี 2014 (เล่ม 143 ฉบับ 5 หน้า 1980-1999) โดยทำการทดลอง 9 ชุดทั้งในสนามจริงและห้องปฏิบัติการ การทดลองภาคสนามให้ผู้โดยสารรถไฟและรถเมล์ที่เดินทางเข้าเมือง Chicago ถูกสุ่มแบ่งเป็น 3 กลุ่ม คือกลุ่มที่ถูกขอให้คุยกับคนแปลกหน้าที่นั่งใกล้ๆ กลุ่มที่ถูกขอให้นั่งเงียบๆ คนเดียว และกลุ่มควบคุมที่เดินทางตามปกติ

ผลลัพธ์คือ ก่อนเริ่มการทดลอง ผู้เข้าร่วมส่วนใหญ่ทำนายว่าการนั่งเงียบๆ คนเดียวจะทำให้รู้สึกดีกว่าการคุยกับคนแปลกหน้า แต่ผลจริงกลับตรงกันข้ามอย่างสิ้นเชิง คือคนที่ถูกขอให้คุยกับคนแปลกหน้ารายงานประสบการณ์การเดินทางที่ดีกว่าคนที่นั่งเงียบๆ คนเดียวอย่างมีนัยสำคัญ นักวิจัยอธิบายว่าความคาดเดาที่ผิดพลาดนี้ส่วนหนึ่งมาจากการที่คนมักประเมินความสนใจของอีกฝ่ายในการพูดคุยด้วยต่ำเกินไป ทำให้ไม่ได้ลองเปิดบทสนทนา และไม่มีโอกาสได้เรียนรู้ผลจริงของการปฏิสัมพันธ์ทางสังคมนั้นเลย อย่างไรก็ตาม นักวิจัยเองก็ตั้งข้อสังเกตว่าการเชื่อมต่อกับคนแปลกหน้าบนรถไฟอาจไม่ได้ให้ประโยชน์ระยะยาวเท่ากับการเชื่อมต่อกับเพื่อนหรือคนใกล้ชิด งานวิจัยนี้จึงเน้นที่ผลต่อความเป็นอยู่ที่ดีในทันที มากกว่าผลระยะยาว

พลังของ "คนรู้จักห่างๆ" ที่มองข้ามไปในชีวิตประจำวัน

ขณะที่งานวิจัยด้านความสัมพันธ์ส่วนใหญ่มักเน้นที่เพื่อนสนิทหรือครอบครัว Gillian M. Sandstrom และ Elizabeth W. Dunn จากมหาวิทยาลัย British Columbia ตั้งคำถามว่า "คนรู้จักห่างๆ" หรือ weak ties เช่น เพื่อนร่วมชั้นที่ไม่สนิท คนขายกาแฟประจำ หรือเพื่อนบ้านที่ทักทายกันบ้าง มีผลต่อความเป็นอยู่ที่ดีหรือไม่ ในงานชื่อ "Social Interactions and Well-Being: The Surprising Power of Weak Ties" ตีพิมพ์ใน *Personality and Social Psychology Bulletin* ปี 2014 (เล่ม 40 ฉบับ 7 หน้า 910-922) โดยทำการศึกษาหลายชุด ให้นักศึกษาบันทึกจำนวนเพื่อนร่วมชั้นที่มีปฏิสัมพันธ์ด้วยในแต่ละวัน (การศึกษาที่ 1) และให้ทั้งนักศึกษาและคนทั่วไปในชุมชนนับจำนวนการทักทายทุกแบบไม่ว่าจะสั้นแค่ไหน (การศึกษาที่ 2A และ 2B)

ผลลัพธ์คือ ในวันที่นักศึกษามีปฏิสัมพันธ์กับเพื่อนร่วมชั้นมากกว่าปกติ พวกเขารายงานความสุขและความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มสูงกว่าวันทั่วไป และเมื่อรวมข้อมูลปฏิสัมพันธ์ทั้งกับคนสนิทและคนรู้จักห่างๆ เข้าด้วยกัน ก็ยังพบว่าปฏิสัมพันธ์กับคนรู้จักห่างๆ มีความสัมพันธ์กับความเป็นอยู่ที่ดีทางสังคมและอารมณ์อย่างมีนัยสำคัญ แม้จะไม่ได้แข็งแรงเท่าปฏิสัมพันธ์กับคนสนิทก็ตาม งานวิจัยนี้ชี้ว่าสมาชิกที่อยู่รอบนอกของเครือข่ายทางสังคมของเรา ซึ่งมักถูกมองข้ามในชีวิตประจำวัน จริงๆ แล้วมีส่วนสร้างความเป็นอยู่ที่ดีให้เราได้ไม่น้อย และกลายเป็นจุดเริ่มต้นของงานวิจัยตามรอยอีกหลายชิ้นในเวลาต่อมาที่ตั้งคำถามว่า แล้วทำไมคนถึงไม่ค่อยเริ่มบทสนทนากับคนกลุ่มนี้บ่อยเท่าที่ควร

กลัวเกินไปว่าคนอื่นจะไม่สนใจ: อุปสรรคของบทสนทนาเชิงลึก

เกือบ 10 ปีให้หลัง Michael Kardas, Amit Kumar และ Nicholas Epley กลับมาขยายคำถามนี้ให้ลึกขึ้น โดยเจาะจงที่บทสนทนาเชิงลึก (deep conversation) กับคนแปลกหน้า ในงานชื่อ "Overly Shallow?: Miscalibrated Expectations Create a Barrier to Deeper Conversation" ตีพิมพ์ใน *Journal of Personality and Social Psychology* ปี 2022 (เล่ม 122 ฉบับ 3 หน้า 367-398) โดยทำการทดลองรวม 7 ชุด ให้คนแปลกหน้าจับคู่คุยกันทั้งแบบตื้น (shallow) และแบบลึก (deep) แล้ววัดการทำนายความรู้สึกก่อนคุยเทียบกับความรู้สึกจริงหลังคุย

ผลลัพธ์คือ ผู้เข้าร่วมมักประเมินความสนใจและความใส่ใจของคนแปลกหน้าที่มีต่อเรื่องส่วนตัวที่ตนเปิดเผยต่ำเกินไปอย่างเป็นระบบ บทสนทนาเชิงลึกระหว่างคนแปลกหน้าให้ความรู้สึกอึดอัดน้อยกว่าและความรู้สึกใกล้ชิดผูกพันมากกว่าที่คาดไว้ล่วงหน้า และแม้แต่หลังจากคุยทั้งสองแบบแล้ว ผู้เข้าร่วมก็ยังรู้สึกใกล้ชิดกับคู่สนทนาที่คุยเรื่องลึกมากกว่า นักวิจัยยังพบว่าความคาดเดาผิดพลาดเรื่องความสนใจของอีกฝ่ายนี้ส่งผลต่อการเลือกหัวข้อสนทนาในชีวิตจริงด้วย คือคนมักเลือกคุยเรื่องตื้นๆ เพราะกลัวว่าคู่สนทนาจะไม่สนใจเรื่องลึกซึ้งกว่านั้น ทั้งที่ความกลัวนี้มักไม่ตรงกับความเป็นจริง ที่น่าสนใจคือความคาดเดาผิดพลาดนี้ลดลงเมื่อคุยกับเพื่อนสนิทหรือครอบครัว ซึ่งชี้ว่าปัญหานี้เกิดขึ้นเฉพาะกับความสัมพันธ์ที่ยังไม่คุ้นเคยกันเป็นหลัก

ประเมินต่ำเกินไปว่าจะได้เรียนรู้อะไรจากคนอื่น

ในปีเดียวกัน Stav Atir จากมหาวิทยาลัย Wisconsin-Madison ร่วมกับ Kristina A. Wald และ Nicholas Epley จากมหาวิทยาลัย Chicago ตั้งคำถามอีกมุมหนึ่งว่า คนคาดเดาถูกไหมว่าจะได้ "เรียนรู้" อะไรจากการคุยกับคนอื่น ในงานชื่อ "Talking With Strangers Is Surprisingly Informative" ตีพิมพ์ใน *Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)* ปี 2022 (เล่ม 119 ฉบับ 34 บทความหมายเลข e2206992119) โดยทำการทดลอง 7 ชุด ให้ผู้เข้าร่วมทำนายว่าจะได้เรียนรู้อะไรจากบทสนทนากับคนอื่นมากน้อยแค่ไหนก่อนเริ่มคุยจริง แล้วเทียบกับสิ่งที่รายงานว่าได้เรียนรู้จริงหลังจบบทสนทนา

ผลลัพธ์คือ ผู้เข้าร่วมที่ถูกขอให้คุยกับอีกฝ่ายคาดว่าจะได้เรียนรู้น้อยกว่าที่รายงานจริงหลังจบบทสนทนาอย่างมีนัยสำคัญ ไม่ว่าจะมีหัวข้อสนทนาให้ล่วงหน้าหรือไม่ และไม่ว่าจะตั้งเป้าหมายไปเพื่อเรียนรู้โดยเฉพาะหรือไม่ก็ตาม นักวิจัยชี้ว่าการประเมินต่ำเกินไปนี้ไม่ได้มาจากการที่คนคิดว่าคนอื่นไม่มีความรู้อะไรน่าสนใจ แต่มาจากความไม่แน่นอนโดยธรรมชาติของบทสนทนาเอง คือเป็นเรื่องยากที่จะจินตนาการล่วงหน้าว่าจะได้เรียนรู้อะไรก่อนที่จะได้เรียนรู้มันจริงๆ ที่สำคัญคือ ปริมาณที่คนคาดว่าจะได้เรียนรู้ส่งผลต่อความสนใจที่จะเริ่มบทสนทนานั้นด้วย ซึ่งหมายความว่าการประเมินต่ำเกินไปเรื่องคุณค่าข้อมูลของบทสนทนา กลายเป็นอุปสรรคที่ทำให้คนเลือกไม่คุยกับคนอื่นในชีวิตประจำวันโดยไม่รู้ตัว

ฝึกคุยกับคนแปลกหน้า 5 วัน เปลี่ยนความเชื่อได้จริงไหม

ถ้าคนคาดเดาผิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า คำถามที่ตามมาคือ จะช่วยให้คนกล้าคุยกับคนแปลกหน้ามากขึ้นได้อย่างไร Gillian M. Sandstrom ร่วมกับ Erica J. Boothby และ Gus Cooney ทดสอบแนวทางนี้ในงานชื่อ "Talking to Strangers: A Week-Long Intervention Reduces Psychological Barriers to Social Connection" ตีพิมพ์ใน *Journal of Experimental Social Psychology* ปี 2022 (เล่ม 102) โดยให้ผู้เข้าร่วม 286 คนจากมหาวิทยาลัยในสหรัฐฯ และสหราชอาณาจักร เล่นเกมล่าสมบัติผ่านแอปมือถือต่อเนื่อง 5 วัน มีภารกิจ 29 อย่างที่ต้องหาและพูดคุยกับคนแปลกหน้าที่มีลักษณะตรงตามที่กำหนด โดยกลุ่มทดลองถูกขอให้พูดคุยจริง ส่วนกลุ่มควบคุมแค่สังเกตคนแปลกหน้าเท่านั้น

ผลลัพธ์คือ เมื่อเทียบกับกลุ่มควบคุม กลุ่มที่ได้ฝึกคุยกับคนแปลกหน้าจริงรายงานความรู้สึกอึดอัดลดลง ความมั่นใจในความสามารถพูดคุยเพิ่มขึ้น และมองโลกในแง่ดีมากขึ้นเรื่องโอกาสที่จะถูกปฏิเสธ และผลดีนี้ยังคงอยู่อย่างน้อย 1 สัปดาห์หลังจบการทดลอง นักวิจัยยังพบว่าความเชื่อของผู้เข้าร่วมเปลี่ยนแปลงไปอย่างค่อยเป็นค่อยไปตลอดการทดลอง ไม่ใช่เปลี่ยนทันทีตั้งแต่ครั้งแรก ซึ่งชี้ว่าการฝึกฝนซ้ำๆ สำคัญต่อผลลัพธ์ อย่างไรก็ตาม นักวิจัยเองก็ตั้งข้อสังเกตว่าการเก็บข้อมูลจำนวนบทสนทนาหลังจบการทดลองไม่มีคำแนะนำที่ชัดเจนพอ อาจกระทบความน่าเชื่อถือของตัวเลขบางส่วน และกลุ่มตัวอย่างจำกัดเฉพาะนักศึกษามหาวิทยาลัยที่ถูกกำหนดให้ต้องเผชิญปฏิสัมพันธ์ทางสังคม จึงควรระมัดระวังในการสรุปกับกลุ่มประชากรอื่นที่ไม่ได้อยู่ในบริบทมหาวิทยาลัย

กรอบถาม–ทัก–ลึก–ฝึก

เพื่อแปลงงานวิจัยทั้งห้าชิ้นเป็นวิธีเปิดใจคุยกับคนแปลกหน้าและคนรู้จักห่างๆ เราสังเคราะห์เป็นกรอบ ถาม–ทัก–ลึก–ฝึก กรอบนี้เป็นเครื่องมือประยุกต์ของบทความ ไม่ใช่แบบประเมินทางจิตวิทยาที่ผ่านการทดสอบแยกต่างหาก

1. ถาม — ถามความคาดเดาของตัวเองก่อนตัดสินใจเลี่ยง

ตามที่ Epley & Schroeder (2014) พบว่าคนมักทำนายผิดว่าการนั่งเงียบๆ จะดีกว่าการคุยกับคนแปลกหน้า ก่อนเลือกเลี่ยงบทสนทนา ให้ถามตัวเองว่าความกลัวนั้นมาจากประสบการณ์จริงหรือแค่การคาดเดาที่ยังไม่ได้พิสูจน์

2. ทัก — ทักทายคนรู้จักห่างๆ ที่มองข้ามไปในชีวิตประจำวัน

ตามที่ Sandstrom & Dunn (2014) พบว่าปฏิสัมพันธ์กับ weak ties เช่น เพื่อนร่วมชั้น เพื่อนบ้าน หรือคนที่เจอบ่อยๆ มีส่วนเพิ่มความสุขและความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มในแต่ละวันได้จริง แม้จะไม่ได้แข็งแรงเท่าความสัมพันธ์กับคนสนิท

3. ลึก — ไม่กลัวคุยเรื่องลึก

ตามที่ Kardas, Kumar, & Epley (2022) พบว่าคนมักประเมินความสนใจของคู่สนทนาต่ำเกินไป บทสนทนาเชิงลึกมักให้ความรู้สึกใกล้ชิดมากกว่าและอึดอัดน้อยกว่าที่คาดไว้ ลองถามคำถามที่มีความหมายกว่าเรื่องดินฟ้าอากาศเมื่อมีโอกาส

4. ฝึก — ฝึกซ้ำเพื่อสร้างความมั่นใจอย่างค่อยเป็นค่อยไป

ตามที่ Sandstrom, Boothby, & Cooney (2022) พบว่าความมั่นใจในการคุยกับคนแปลกหน้าเปลี่ยนแปลงอย่างค่อยเป็นค่อยไปผ่านการฝึกฝนซ้ำ ไม่ใช่เกิดขึ้นทันทีในครั้งเดียว อย่าคาดหวังว่าครั้งแรกจะต้องราบรื่นสมบูรณ์แบบ

กรณีจำลอง: คนเดินทางที่นั่งเงียบคนเดียวบน BTS มาสิบปี

สมมติว่า "ต้น" เดินทางด้วย BTS ไปทำงานทุกวันมาสิบกว่าปี ไม่เคยคุยกับใครระหว่างทางเลยแม้แต่ครั้งเดียว ใส่หูฟังตลอดเวลาและมองหน้าจอโทรศัพท์ เขาคิดมาตลอดว่าการนั่งเงียบๆ คนเดียวคือทางเลือกที่ดีที่สุดสำหรับการเดินทาง จนวันหนึ่งอ่านเจอเรื่องนี้และอยากลองดู

ต้นค่อยๆ ปรับพฤติกรรมตามกรอบนี้: ถาม ก่อนขึ้นรถทุกครั้ง เขาลองถามตัวเองว่าความกลัวที่จะคุยกับใครมาจากประสบการณ์แย่ๆ ที่เคยเจอจริงหรือแค่คิดไปเอง แล้วพบว่าไม่เคยลองจริงๆ สักครั้ง, ทัก เขาเริ่มจากคนรู้จักห่างๆ ก่อน คือทักทายพนักงานร้านกาแฟที่ซื้อทุกเช้าด้วยชื่อ แทนแค่สั่งกาแฟเงียบๆ, ลึก เมื่อคุ้นเคยขึ้น เขาลองถามพนักงานร้านกาแฟว่าทำงานที่นี่มานานแค่ไหนแล้ว อะไรที่ชอบเกี่ยวกับงานนี้ แทนคุยแค่เรื่องกาแฟ และ ฝึก เขาตั้งเป้าทักทายคนแปลกหน้าอย่างน้อยหนึ่งครั้งต่อสัปดาห์ ไม่กดดันตัวเองว่าต้องทำทุกวัน แต่ทำต่อเนื่องเรื่อยๆ

สามเดือนต่อมา ต้นรู้สึกว่าเช้าวันทำงานของเขามีชีวิตชีวาขึ้น แม้จะยังไม่ได้คุยกับคนแปลกหน้าบนรถไฟฟ้าทุกวันก็ตาม กรณีนี้เป็น สถานการณ์จำลองเพื่อสาธิตวิธีคิด ไม่ใช่บุคคลจริง

ลองเอาไปปรับใช้ดู

1. ถ้าลังเลว่าจะคุยกับคนแปลกหน้าดีไหม ลองตั้งคำถามกับความคาดเดาของตัวเองดูก่อน เพราะ Epley & Schroeder (2014) พบว่าคนมักทำนายผิดว่าการนั่งเงียบๆ จะดีกว่า ทั้งที่ผลจริงมักตรงกันข้าม การลองเปิดบทสนทนาสั้นๆ อาจให้ผลดีกว่าที่คิดไว้มาก 2. ลองอย่ามองข้ามคนรู้จักห่างๆ ในชีวิตประจำวัน ตามที่ Sandstrom & Dunn (2014) พบว่าการทักทายเพื่อนร่วมชั้น เพื่อนบ้าน หรือคนที่เจอบ่อยๆ แม้จะไม่สนิทมาก ก็มีส่วนเพิ่มความสุขและความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มในแต่ละวันได้จริง 3. ถ้าอยากคุยเรื่องลึกซึ้งกว่าเดิม ลองไม่ต้องกังวลว่าอีกฝ่ายจะไม่สนใจไปก่อน เพราะ Kardas, Kumar, & Epley (2022) พบว่าคนมักประเมินความสนใจของคู่สนทนาต่ำเกินไป บทสนทนาเชิงลึกมักให้ความรู้สึกใกล้ชิดมากกว่าและอึดอัดน้อยกว่าที่คาดไว้ 4. ลองมองบทสนทนาเป็นโอกาสเรียนรู้ ไม่ใช่แค่การเข้าสังคม ตามที่ Atir, Wald, & Epley (2022) พบว่าคนมักประเมินสิ่งที่จะได้เรียนรู้จากคนอื่นต่ำเกินไปอย่างเป็นระบบ การเปิดใจคุยกับคนที่มีพื้นเพต่างจากเราอาจให้ข้อมูลใหม่ที่ไม่คาดคิด 5. ลองฝึกคุยกับคนแปลกหน้าซ้ำๆ แทนที่จะรอให้ครั้งแรกสมบูรณ์แบบ เพราะ Sandstrom, Boothby, & Cooney (2022) พบว่าความมั่นใจและความรู้สึกสบายใจในการคุยกับคนแปลกหน้าเปลี่ยนแปลงอย่างค่อยเป็นค่อยไปผ่านการฝึกฝนซ้ำ ไม่ใช่เกิดขึ้นทันทีในครั้งเดียว