ความคิดสร้างสรรค์ฝึกได้จริงไหม งานวิจัยล่าสุดไขคำตอบเรื่อง Lateral Thinking

ผมเคยเชื่อว่าความคิดสร้างสรรค์เป็นพรสวรรค์ที่มีมาแต่กำเนิด บางคนเกิดมาคิดนอกกรอบเก่ง บางคนเกิดมาคิดตรงไปตรงมา แก้ไม่ได้ ฝึกไม่ได้ จนกระทั่งได้มาอ่านงานวิจัยด้านประสาทวิทยาการรู้คิดยุคใหม่ ถึงได้รู้ว่าความเข้าใจแบบนั้นอาจผิดตั้งแต่ต้น เพราะนักวิทยาศาสตร์เริ่มหาวิธีวัดความคิดสร้างสรรค์อย่างเป็นรูปธรรม พิสูจน์กลไกในสมองที่รองรับมันด้วยการทดลองที่ควบคุมได้จริง และที่สำคัญที่สุดคือเริ่มพิสูจน์ว่าฝึกฝนมันได้จริงแค่ไหน

แนวคิด "lateral thinking" ที่ Edward de Bono เสนอไว้เมื่อหลายสิบปีก่อนบอกว่าการแก้ปัญหาสร้างสรรค์คือการหลบออกจากเส้นทางความคิดตรงไปตรงมา แล้ววนอ้อมไปหามุมมองใหม่ ทุกวันนี้วงการวิทยาศาสตร์การรู้คิดมีเครื่องมือวัดผลและเทคนิคทดลองที่ทันสมัยกว่าเดิมมาก ผมเลยอยากพาไปดูว่างานวิจัยล่าสุดยืนยันหรือหักล้างแนวคิดนี้อย่างไรบ้าง

วัดความคิดสร้างสรรค์แบบเป็นภววิสัยได้จริงไหม

Jay A. Olson, Johnny Nahas, Denis Chmoulevitch, Simon J. Cropper และ Margaret E. Webb ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "Naming Unrelated Words Predicts Creativity" ตีพิมพ์ใน *PNAS* ปี 2021 (เล่ม 118 ฉบับ 25 บทความเลขที่ e2022340118, DOI 10.1073/pnas.2022340118)

ทีมวิจัยพัฒนาแบบทดสอบที่เรียกว่า Divergent Association Task (DAT) ให้ผู้เข้าร่วมนึกคำนาม 10 คำที่ไม่เกี่ยวข้องกันให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ภายในเวลาสั้นๆ แล้วใช้อัลกอริทึมคำนวณระยะห่างเชิงความหมายระหว่างคำเหล่านั้นเพื่อให้คะแนนอัตโนมัติ โดยไม่ต้องใช้กรรมการมนุษย์มาตัดสิน จากอาสาสมัครรวม 8,914 คนใน 98 ประเทศ พบว่าคะแนน DAT มีความสัมพันธ์ระดับปานกลางถึงสูงกับแบบทดสอบความคิดสร้างสรรค์แบบแยกทางที่ใช้กันมานาน เช่น Alternate Uses Task และ Bridge-the-Associative-Gap Task

ผมมองว่างานนี้สำคัญมากเพราะมันแก้ปัญหาใหญ่ที่วงการวิจัยความคิดสร้างสรรค์เจอมานาน คือการวัดผลที่ต้องพึ่งกรรมการมนุษย์ตัดสินว่าไอเดียไหน "สร้างสรรค์" ซึ่งใช้เวลานานและมีอคติแฝงได้ง่าย พอมีเครื่องมือวัดที่รวดเร็วและเป็นภววิสัยแบบนี้ วงการก็ทำวิจัยขนาดใหญ่ข้ามวัฒนธรรมได้ง่ายขึ้นมาก แต่การวัดได้เป็นแค่จุดเริ่มต้น คำถามที่ตามมาคือ ความคิดสร้างสรรค์แบบแยกทางนี้มีที่มาจากกลไกสมองส่วนไหนกันแน่ และถ้าเรารบกวนกลไกนั้น ความคิดสร้างสรรค์จะลดลงจริงไหม

รบกวนสมองส่วนนี้ ความคิดสร้างสรรค์หายไปทันที

Preston P. Thakral, Kevin P. Madore, Sarah E. Kalinowski และ Daniel L. Schacter ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "Modulation of Hippocampal Brain Networks Produces Changes in Episodic Simulation and Divergent Thinking" ตีพิมพ์ใน *PNAS* ปี 2020 (เล่ม 117 ฉบับ 23 หน้า 12729-12740, DOI 10.1073/pnas.2003535117)

ทีมวิจัยใช้การกระตุ้นสมองด้วยแม่เหล็กชนิดต่อเนื่อง (continuous theta-burst TMS) นำโดยภาพ fMRI เพื่อรบกวนการทำงานของโครงข่ายที่เชื่อมระหว่าง angular gyrus กับฮิปโปแคมปัสในอาสาสมัคร 18 คน เปรียบเทียบกับการกระตุ้นตำแหน่งควบคุมที่ไม่เกี่ยวข้อง ผลลัพธ์พบว่าหลังถูกรบกวนโครงข่ายนี้ อาสาสมัครคิดการใช้งานสิ่งของแบบทางเลือก (Alternate Uses Task) ได้น้อยลงอย่างมีนัยสำคัญทั้งด้านความคล่องแคล่วและความหลากหลายของหมวดหมู่คำตอบ และยังจินตนาการรายละเอียดของเหตุการณ์ในอนาคตได้น้อยลงด้วย ภาพสแกนสมองยืนยันว่ากิจกรรมของฮิปโปแคมปัสลดลงเฉพาะช่วงทำงานคิดแบบแยกทางและจินตนาการเหตุการณ์เท่านั้น ไม่ใช่ในงานควบคุมทั่วไป

ผมคิดว่างานนี้เป็นหลักฐานเชิงเหตุ-ผลที่ทรงพลังมาก เพราะไม่ใช่แค่การสังเกตความสัมพันธ์แบบงานวิจัยทั่วไป แต่เป็นการเข้าไปรบกวนกลไกสมองโดยตรงแล้วดูว่าพฤติกรรมเปลี่ยนไปจริงหรือเปล่า ผลลัพธ์บอกเราว่าความคิดสร้างสรรค์แบบแยกทางไม่ใช่เรื่องเวทมนตร์ลึกลับ แต่มีโครงข่ายสมองเฉพาะที่จำเป็นต่อมันจริง ซึ่งหมายความว่ามันเป็นกลไกที่ปรับเปลี่ยนได้ ไม่ใช่ลักษณะตายตัวแบบพรสวรรค์ คำถามที่ตามมาคือ ถ้ากลไกนี้ปรับเปลี่ยนได้ แล้วปัจจัยภายนอกอย่างวิธีการค้นหาข้อมูลหรือบริบทรอบตัวจะเปลี่ยนโหมดความคิดของเราได้ไหม

ค้นหาข้อมูลแบบไหน ก็คิดสร้างสรรค์แบบนั้น

Soran Malaie, Michael J. Spivey และ Tyler Marghetis ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "Divergent and Convergent Creativity Are Different Kinds of Foraging" ตีพิมพ์ใน *Psychological Science* ปี 2024 (เล่ม 35 ฉบับ 7 หน้า 749-759, DOI 10.1177/09567976241245695)

ทีมวิจัยให้อาสาสมัคร 143 คนทำภารกิจค้นหาสถานที่บนแผนที่เมืองก่อน โดยแบ่งเป็นสองแบบ คือค้นหาแบบกระจายไปเยี่ยมหลายจุดที่ต่างกัน (โหมดแยกทาง) กับค้นหาแบบวนกลับไปที่จุดเดิมซ้ำๆ (โหมดรวมทาง) จากนั้นให้ทำแบบทดสอบความคิดสร้างสรรค์แบบแยกทาง (คิดคำจากรากศัพท์) และแบบทดสอบการเชื่อมโยงคำที่ต้องหาคำตอบเดียวที่ถูกต้อง (Compound Remote Associates) ผลลัพธ์พบว่ากลุ่มที่ทำภารกิจค้นหาแบบกระจายมาก่อน คิดคำในแบบทดสอบแยกทางได้มากกว่า แต่ตอบแบบทดสอบรวมทางได้แม่นยำน้อยกว่ากลุ่มที่ทำภารกิจค้นหาแบบวนกลับจุดเดิม

ผมมองว่างานนี้น่าตื่นเต้นเพราะมันแสดงให้เห็นว่าโหมดความคิดสร้างสรรค์ไม่ได้ตายตัว แต่ถูกกระตุ้นได้ด้วยพฤติกรรมง่ายๆ อย่างรูปแบบการค้นหาข้อมูลเชิงพื้นที่ ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิด lateral thinking ของ de Bono ที่บอกว่าการหลบออกจากเส้นทางความคิดเดิมช่วยให้เจอมุมมองใหม่ งานนี้ให้หลักฐานเชิงทดลองว่ามันเป็นจริงในระดับพฤติกรรม ไม่ใช่แค่คำแนะนำเชิงปรัชญา และยังต่อยอดจากงานของ Thakral และคณะที่แสดงกลไกสมองไว้แล้ว เพราะถ้าปัจจัยภายนอกเปลี่ยนโหมดความคิดได้ ก็ยิ่งสนับสนุนว่าความคิดสร้างสรรค์เป็นทักษะที่ฝึกฝนและปรับสภาพแวดล้อมได้จริง คำถามที่ตามมาคือ แล้วถ้ารวบรวมงานวิจัยการฝึกความคิดสร้างสรรค์ทั้งหมดที่ทำกันมาหลายสิบปี จะสรุปได้ไหมว่าการฝึกได้ผลจริง

ทบทวน 5 ทศวรรษ: ฝึกความคิดสร้างสรรค์ได้ผลจริงไหม

Ut Na Sio และ Hugues Lortie-Forgues ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "The Impact of Creativity Training on Creative Performance: A Meta-Analytic Review and Critical Evaluation of 5 Decades of Creativity Training Studies" ตีพิมพ์ใน *Psychological Bulletin* ปี 2024 (เล่ม 150 ฉบับ 5 หน้า 554-585, DOI 10.1037/bul0000432)

ทีมวิจัยรวบรวมงานวิจัยการฝึกความคิดสร้างสรรค์ 169 ชิ้น รวม 844 ค่าประมาณผล ครอบคลุมระยะเวลาเกือบ 5 ทศวรรษ ที่สำคัญคือทีมวิจัยตั้งใจรวมงานที่ไม่เคยตีพิมพ์อีก 48 ชิ้น (262 ค่าประมาณผล) เข้ามาด้วยเพื่อแก้ปัญหา publication bias โดยเฉพาะ ผลลัพธ์ก่อนปรับแก้พบขนาดผลของการฝึกอยู่ที่ประมาณ g = 0.53 แต่หลังปรับแก้ผลกระทบจาก publication bias แล้ว ขนาดผลลดลงมาอยู่ที่ประมาณ g = 0.29-0.32 ซึ่งยังคงเป็นผลบวกที่มีนัยสำคัญทางสถิติ เพียงแต่เล็กกว่าที่งานวิเคราะห์รุ่นก่อนหน้าเคยรายงานไว้มาก

ผมคิดว่างานนี้เป็นคำตอบที่ตรงประเด็นที่สุดสำหรับคำถามตั้งต้นของบทความนี้ เพราะมันไม่ได้บอกแค่ว่า "ฝึกได้" หรือ "ฝึกไม่ได้" แบบขาวดำ แต่ให้ตัวเลขที่ผ่านการกลั่นกรองด้วยมาตรฐานทางสถิติที่เข้มงวดที่สุดเท่าที่มีในตอนนี้ คำตอบคือฝึกได้จริง แต่ผลลัพธ์อาจไม่ได้มหัศจรรย์อย่างที่วรรณกรรมยุคก่อนเคยโฆษณาไว้ ซึ่งสอดคล้องกับสิ่งที่ Thakral และ Malaie พบเรื่องกลไกสมองและโหมดความคิดที่ปรับเปลี่ยนได้ เพียงแต่การเปลี่ยนแปลงอาจค่อยเป็นค่อยไปมากกว่าก้าวกระโดด คำถามที่ตามมาคือ ในระหว่างกระบวนการคิดแก้ปัญหาจริงๆ มีสัญญาณอะไรที่บอกเราได้บ้างว่ากำลังใกล้เจอคำตอบที่ถูกต้อง

ความรู้สึก "อ๋อ" บอกได้จริงไหมว่าคำตอบถูก

Ruben E. Laukkonen, Daniel J. Ingledew, Hilary J. Grimmer, Jonathan W. Schooler และ Jason M. Tangen ตอบคำถามนี้ในงานชื่อ "Getting a Grip on Insight: Real-Time and Embodied Aha Experiences Predict Correct Solutions" ตีพิมพ์ใน *Cognition and Emotion* ปี 2021 (เล่ม 35 ฉบับ 5 หน้า 918-935, DOI 10.1080/02699931.2021.1908230)

ทีมวิจัยออกแบบการทดลองที่ลงทะเบียนล่วงหน้า (preregistered) เพื่อตรวจสอบว่าความรู้สึก "อ๋อ" หรือ Aha ที่เกิดขึ้นระหว่างแก้โจทย์ปัญหาที่ต้องอาศัยกระบวนการคิดแบบซ่อนเร้น (implicit processing) สามารถวัดได้อย่างต่อเนื่องผ่านการบีบเครื่องวัดแรงมือ (dynamometer) หรือไม่ ผลลัพธ์พบความสัมพันธ์เชิงบวกที่ชัดเจนระหว่างความรู้สึก Aha ที่รายงานด้วยตัวเองกับความถูกต้องของคำตอบ และยิ่งความรู้สึก Aha รุนแรงมากเท่าไร อาสาสมัครก็ยิ่งบีบเครื่องวัดแรงมือแรงขึ้นโดยไม่รู้ตัว ซึ่งความแรงของการบีบมือนี้เองก็ทำนายความถูกต้องของคำตอบได้เช่นกัน

ผมมองว่างานนี้เป็นบทปิดท้ายที่น่าสนใจมาก เพราะมันเชื่อมโยงประสบการณ์ส่วนตัวที่เราทุกคนเคยรู้สึก คือช่วงเวลาที่ไอเดียผุดขึ้นมาแบบทันทีทันใด เข้ากับหลักฐานเชิงประจักษ์ที่วัดได้จริงผ่านร่างกาย ไม่ใช่แค่ความรู้สึกเลื่อนลอย เมื่อรวมกับสิ่งที่ Olson และคณะพบเรื่องการวัดความคิดสร้างสรรค์ได้อย่างเป็นภววิสัย Thakral และคณะพบเรื่องกลไกสมอง Malaie และคณะพบเรื่องโหมดความคิดที่ปรับได้ และ Sio กับ Lortie-Forgues พบเรื่องการฝึกฝนได้ผลจริง ผมมองว่าภาพรวมทั้งหมดนี้ชี้ไปทางเดียวกันคือความคิดสร้างสรรค์เป็นกระบวนการทางปัญญาที่มีกลไกจับต้องได้ วัดได้ ฝึกฝนได้ และสังเกตสัญญาณของมันได้ ไม่ใช่พรสวรรค์ลึกลับที่มีเฉพาะบางคน

กรอบแผ่-พัก-จับ-ทวน: สังเคราะห์งานวิจัยเป็นขั้นตอนใช้ได้จริง

อ่านงานวิจัยทั้ง 5 ชิ้นมาถึงตรงนี้ ผมลองรวบยอดออกมาเป็นขั้นตอนสั้นๆ ที่จำง่ายและเอาไปใช้ตอนติดปัญหาจริงได้ทันที เรียกว่ากรอบ "แผ่-พัก-จับ-ทวน"

1. แผ่ — เวลาติดโจทย์ อย่าเจาะจุดเดิมซ้ำๆ ให้กระจายการค้นหาข้อมูลหรือมุมมองออกไปให้กว้างที่สุดก่อน อิงจากที่ Malaie, Spivey และ Marghetis (2024) พบว่าโหมดค้นหาแบบกระจายกระตุ้นความคิดแบบแยกทางได้จริง 2. พัก — ให้เวลาสมองพักจากปัญหาบ้าง ไม่เค้นความคิดต่อเนื่องแบบตรงไปตรงมา เพราะ Thakral และคณะ (2020) ยืนยันว่าฮิปโปแคมปัสซึ่งจำเป็นต่อความคิดแบบแยกทางทำงานดีขึ้นเมื่อไม่ถูกบีบให้จดจ่ออยู่ตลอด 3. จับ — สังเกตสัญญาณ "อ๋อ" ที่ผุดขึ้นมาระหว่างคิด ทั้งทางความคิดและความรู้สึกในร่างกาย เพราะ Laukkonen และคณะ (2021) พบว่าสัญญาณนี้ทำนายความถูกต้องของคำตอบได้จริง 4. ทวน — ตรวจคำตอบด้วยเหตุผลอีกชั้น ไม่เชื่อความรู้สึกเพียงอย่างเดียว แล้วฝึกวนขั้นตอนนี้ซ้ำอย่างสม่ำเสมอ เพราะ Sio และ Lortie-Forgues (2024) พบว่าการฝึกได้ผลจริงแม้จะค่อยเป็นค่อยไป และถ้าอยากวัดพัฒนาการของตัวเอง ก็ลองใช้หลักการแบบเดียวกับ Divergent Association Task ของ Olson และคณะ (2021) คือนึกคำที่ไม่เกี่ยวข้องกันให้ได้มากที่สุดเป็นตัวเช็คคร่าวๆ

กรอบนี้เป็นเครื่องมือประยุกต์ของบทความที่ผมสังเคราะห์ขึ้นจากงานวิจัยทั้ง 5 ชิ้นข้างต้น ไม่ใช่เครื่องมือที่ผ่านการตรวจสอบทางคลินิกหรือวิชาการแยกต่างหาก

กรณีจำลอง: ฝนติดโจทย์แคมเปญโฆษณากลางดึก

ลองนึกภาพ "ฝน" ครีเอทีฟโฆษณาวัย 29 ปี นั่งอยู่หน้าคอมพิวเตอร์ตั้งแต่บ่ายจนถึงสามทุ่ม พยายามคิดไอเดียแคมเปญให้ลูกค้ารายใหม่ที่ขายผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดบ้าน เธอเปิดเบราว์เซอร์ดูโฆษณาสินค้าประเภทเดียวกันซ้ำไปซ้ำมาเป็นชั่วโมง ไอเดียที่ได้ก็วนอยู่แค่มุมเดิมๆ

พอนึกถึงกรอบแผ่-พัก-จับ-ทวน ฝนเริ่มจาก แผ่ ปิดแท็บโฆษณาสินค้าทำความสะอาดทั้งหมด แล้วเปิดไปดูสิ่งที่ไม่เกี่ยวข้องกันเลย เช่น คลิปสารคดีเรื่องพฤติกรรมมด บทความเรื่องสถาปัตยกรรมโบราณ และเพลย์ลิสต์เพลงลูกทุ่งเก่า จากนั้นเข้าสู่ขั้น พัก ลุกไปเดินเล่นแถวคอนโด 20 นาทีโดยไม่พกโทรศัพท์ ระหว่างเดินกลับขึ้นห้อง จู่ๆ ภาพมดที่ทำงานเป็นทีมก็ผุดขึ้นมาผสมกับความรู้สึกอบอุ่นจากเพลงลูกทุ่งเรื่องบ้าน เธอรู้สึกวูบหนึ่งในอกแบบที่อธิบายไม่ถูก นั่นคือขั้น จับ ที่เธอรีบเปิดโน้ตในโทรศัพท์จดไอเดียทันทีก่อนจะลืม คือแคมเปญที่เล่าเรื่อง "บ้านสะอาดที่ทุกคนในบ้านช่วยกันทำ เหมือนทีมมดที่ไม่มีใครทำงานคนเดียว" สุดท้ายขั้น ทวน ฝนกลับมานั่งดูสคริปต์อีกครั้งด้วยหัวเย็น เช็คว่าไอเดียนี้ตอบโจทย์จุดขายของลูกค้าจริงไหม ไม่ใช่แค่ฟังดูน่าประทับใจตอนกลางดึก ก่อนส่งพรีเซนต์ให้ทีมดูวันรุ่งขึ้น

กรณีของฝนเป็นสถานการณ์จำลองเพื่อสาธิตวิธีคิดเท่านั้น ไม่ใช่บุคคลจริงหรือผลการทดลองจริง

ลองเอาไปปรับใช้

1. เวลาติดปัญหา ลองเปลี่ยนวิธีค้นหาข้อมูลจากการเจาะลึกแหล่งเดิมซ้ำๆ เป็นการกระจายไปดูแหล่งข้อมูลที่หลากหลายและไม่เกี่ยวข้องกันแทน เพราะ Malaie, Spivey และ Marghetis (2024) พบว่ารูปแบบการค้นหาแบบกระจายกระตุ้นโหมดความคิดแบบแยกทางได้จริง 2. ฝึกความคิดสร้างสรรค์อย่างสม่ำเสมอโดยไม่คาดหวังผลลัพธ์แบบก้าวกระโดด ให้มองเป็นการพัฒนาแบบค่อยเป็นค่อยไป เพราะ Sio และ Lortie-Forgues (2024) พบว่าการฝึกได้ผลจริงแต่ขนาดผลอยู่ในระดับปานกลาง ไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงแบบพลิกหน้ามือเป็นหลังมือ 3. ให้เวลาตัวเองพักจากปัญหาบ้าง แทนที่จะเค้นสมองต่อเนื่องแบบตรงไปตรงมา เพราะ Thakral และคณะ (2020) ยืนยันว่าฮิปโปแคมปัสซึ่งเกี่ยวข้องกับการจินตนาการและเชื่อมโยงเหตุการณ์เป็นกลไกสำคัญของความคิดแบบแยกทาง ซึ่งมักทำงานดีขึ้นเมื่อไม่ถูกบีบให้จดจ่อกับปัญหาตรงหน้าตลอดเวลา 4. เชื่อสัญญาณความรู้สึก "อ๋อ" ที่เกิดขึ้นระหว่างคิดแก้ปัญหา แต่อย่าละเลยการตรวจสอบคำตอบอีกครั้งด้วยเหตุผล เพราะ Laukkonen และคณะ (2021) พบว่าความรู้สึกนี้ทำนายความถูกต้องของคำตอบได้จริง แต่ก็ไม่ได้แม่นยำร้อยเปอร์เซ็นต์ 5. ถ้าอยากวัดหรือฝึกความคิดสร้างสรรค์ของตัวเองอย่างเป็นระบบ ให้ลองใช้แบบฝึกแบบแยกทางง่ายๆ เช่น นึกคำที่ไม่เกี่ยวข้องกันให้ได้มากที่สุด แทนการวัดด้วยความรู้สึกส่วนตัวเพียงอย่างเดียว เพราะ Olson และคณะ (2021) พิสูจน์แล้วว่าแบบทดสอบง่ายๆ แบบนี้สัมพันธ์กับความสามารถคิดสร้างสรรค์แบบแยกทางที่วัดด้วยวิธีอื่นได้จริง